राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार शिक्षकांच्या भूमिकेत बदल

 

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार शिक्षकांच्या भूमिकेत बदल

सारांश  

          राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) हे भारतीय शिक्षण व्यवस्थेतील एक क्रांतिकारी वळण आहे. या धोरणामुळे शिक्षकांच्या भूमिकेत सर्वांगीण बदल अपेक्षित आहे. शिक्षक हा केवळ ज्ञानस्रोत राहिला नसून तो मार्गदर्शक, संशोधक, सल्लागार, समाज-निर्माता आणि तंत्रज्ञान सुसज्ज शैक्षणिक नेता म्हणून उभा राहतो. प्रस्तुत शोधनिबंधामध्ये शिक्षकांच्या भूमिकेतील ऐतिहासिक बदल, NEP 2020 अंतर्गत अपेक्षित भूमिका, जागतिक परिप्रेक्ष्य, आव्हाने व उपाययोजना यांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.

कीवर्ड्स

          शिक्षक, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020, भूमिका बदल, शिक्षक प्रशिक्षण, तंत्रज्ञान, शिक्षण सुधारणा

प्रस्तावना

          भारतीय शिक्षण परंपरेत शिक्षकाला नेहमीच सर्वोच्च स्थान देण्यात आले आहे. "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः" या संकल्पनेतून शिक्षकाचा दर्जा अधोरेखित होतो. परंतु शैक्षणिक, सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक बदलांमुळे शिक्षकाची भूमिका सतत बदलत राहिली आहे. पूर्वी शिक्षक हा ज्ञानस्रोत होता, परंतु आज तो शिकण्याचा प्रेरणादाता झाला आहे.

          राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 हे या बदलाला नवीन दिशा देते. या धोरणात शिक्षकांना ज्ञानदाते नव्हे तर शिकवण्याचे मार्गदर्शक, संशोधक, तंत्रज्ञान वापरणारे, बहुभाषिक कौशल्य असलेले, मूल्याधारित शिक्षण देणारे आणि समाज-निर्मिती करणारे व्यक्ती म्हणून पाहिले जाते.

1. शिक्षकांच्या भूमिकेचा ऐतिहासिक संदर्भ

Ø गुरुकुल प्रणाली:

  येथे गुरु हा केवळ शिक्षक नसून जीवनशिक्षक होता. नैतिकता, संस्कार, संस्कृती यांचा   अभ्यास.

 मध्ययुगीन काळ:

शिक्षक प्रामुख्याने धार्मिक शिक्षणावर लक्ष केंद्रित करत.

Ø औपनिवेशिक काळ:

शिक्षकांची भूमिका अभ्यासक्रम-केंद्रित व परीक्षा-केंद्रित झाली.

Ø स्वातंत्र्योत्तर काळ:

राष्ट्रनिर्मितीचे साधन म्हणून शिक्षकांना महत्त्व देण्यात आले.

2. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चे वैशिष्ट्ये  

Ø ५+३+३+४ रचना (5+3+3+4 Structure): शिक्षणाची नवीन रचना.

Ø बहुभाषिकता (Multilingualism): मातृभाषेत शिक्षणावर भर.

Ø तंत्रज्ञान समावेश (Integration of Technology): ई-लर्निंग, डिजिटल क्लासरूम्स.

Ø शिक्षक प्रशिक्षण (Teacher Training): सतत व्यावसायिक विकास.

Ø मूल्याधारित शिक्षण (Value-Based Education): केवळ अकादमिक नव्हे तर चारित्र्य घडविणे.

3. बदललेली शिक्षकांची भूमिका

1. ज्ञानस्रोतापासून मार्गदर्शकापर्यंत

विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षण (Learner-Centric Learning)

समस्याधारित शिक्षण (Problem-Based Learning)

प्रकल्प व संशोधनाभिमुख शिक्षण

2. तंत्रज्ञान सुसज्ज शिक्षक

स्मार्ट क्लासरूम्स, LMS, AI आधारित शिक्षण

ऑनलाईन व ऑफलाईन पद्धतींचे एकत्रीकरण

3. संशोधक व नवोन्मेषक

नवीन अध्यापन पद्धती विकसित करणे

4. समुपदेशक व सल्लागार

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी

करिअर मार्गदर्शन

5. समाज-निर्माता

स्थानिक समाजाशी संपर्क

सामाजिक उपक्रमांत सहभाग

4. आंतरराष्ट्रीय परिप्रेक्ष्य  

फिनलंडमध्ये शिक्षक संशोधक व नवोन्मेषक म्हणून कार्य करतात.

सिंगापूरमध्ये शिक्षकांचे सतत प्रशिक्षण अनिवार्य आहे.

अमेरिकेत तंत्रज्ञान-आधारित शिक्षणावर भर.

5. व्यावसायिक प्रशिक्षणाची आवश्यकता

डिजिटल साक्षरता प्रशिक्षण

बहुभाषिक शिक्षणाची तयारी

संशोधन पद्धतींचा अभ्यास

मूल्याधिष्ठित शिक्षण

6. आव्हाने  

ग्रामीण भागात तंत्रज्ञान व इंटरनेट अभाव

शिक्षकांवर वाढलेला कामाचा भार

पारंपरिक विचारसरणी बदलण्यास प्रतिकार

7. उपाय योजना

ग्रामीण भागात डिजिटल पायाभूत सुविधा उपलब्ध करणे

शिक्षक प्रशिक्षण संस्था बळकट करणे

शिक्षकांच्या संशोधनासाठी निधी उपलब्ध करणे

शिक्षकांचा सामाजिक दर्जा उंचावणे

निष्कर्ष

              राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 हे शिक्षकांना नव्या भूमिकेत ढकलणारे धोरण आहे. शिक्षक आता केवळ शिकवणारे नसून मार्गदर्शक, संशोधक, समुपदेशक आणि समाज-निर्माते झाले आहेत. हा बदल भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक बनवेल.

संदर्भ

1. Government of India. (2020). National Education Policy 2020. Ministry of Education.

2. Sharma, R. (2021). Role of Teachers in Implementing NEP 2020. Journal of Education and Development, 15(3), 45–53.

3. Patel, S. (2022). Teacher Professional Development in NEP 2020. International Journal of Pedagogical Studies, 9(2), 112–124.

4. UNESCO. (2021). The role of teachers in transforming education systems. Paris: UNESCO Publishing.

5. Singh, A. (2023). Technology and Pedagogy in Indian Classrooms. Indian Journal of Education Research, 12(1), 33–49.