लर्निंग पेडागॉजी (Learning Pedagogy)

 लर्निंग पेडागॉजी (Learning Pedagogy)

१. परिचय

शिक्षण ही समाजाच्या प्रगतीसाठी आणि व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यावश्यक प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत शिक्षक, विद्यार्थी, अभ्यासक्रम, आणि शिकण्याचे वातावरण यांची महत्त्वाची भूमिका असते. “पेडागॉजी” म्हणजे अध्यापनाची कला व शास्त्र, जी विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेला दिशा देते. लर्निंग पेडागॉजी केवळ ज्ञान देण्यापुरती मर्यादित नसून ती विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक, सामाजिक, भावनिक आणि नैतिक विकासाला चालना देणारी प्रणाली आहे.

२. इतिहास व विकास प्रवास

पेडागॉजीचा इतिहास प्राचीन काळापासून पाहायला मिळतो. भारतात गुरुकुल पद्धतीत शिक्षक-विद्यार्थी प्रत्यक्ष संवादातून, अनुभवाधारित शिक्षणातून ज्ञान हस्तांतरित करत. नंतर औपनिवेशिक काळात पाश्चात्य शिक्षण पद्धती आली, ज्यात पाठांतर, परीक्षा व शिस्तीवर भर होता. २०व्या शतकात विविध मानसशास्त्रीय सिद्धांतांनी शिकण्याच्या प्रक्रियेला वैज्ञानिक दृष्टिकोन दिला. आजच्या २१व्या शतकात पेडागॉजी तंत्रज्ञानावर आधारित, विद्यार्थीकेंद्री आणि कौशल्याभिमुख झाली आहे.

३. व्याख्या व संकल्पना

‘Pedagogy’ हा शब्द ग्रीक भाषेतील ‘Paidos’ (मुल) आणि ‘Agogos’ (मार्गदर्शन करणारा) या शब्दांपासून निर्माण झाला आहे. लर्निंग पेडागॉजी म्हणजे शिकण्याची प्रक्रिया अधिक सुसंगत, प्रभावी आणि उद्दिष्टपूर्ण करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सिद्धांत, पद्धती, धोरणे व तंत्रांचा अभ्यास होय.

४. प्रमुख सिद्धांत (Theories of Learning Pedagogy)

1. वर्तणूकवादी सिद्धांत (Behaviorism) – शिकणे हे उत्तेजना व प्रतिसाद यांच्या संयोगातून घडते.

2. रचनावादी सिद्धांत (Constructivism) – विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवातून व निरीक्षणातून ज्ञान तयार करतात.

3. संज्ञानात्मक सिद्धांत (Cognitivism) – मेंदूच्या माहिती प्रक्रिया पद्धतीवर भर.

4. सामाजिक शिकण्याचा सिद्धांत (Social Learning Theory) – इतरांच्या वर्तनाचे निरीक्षण करून शिकणे.

५. शिकण्याच्या शैली (Learning Styles)

दृश्यकेंद्रित (Visual) – चित्र, चार्ट, व्हिडिओद्वारे शिकणे.

श्राव्यकेंद्रित (Auditory) – ऐकून शिकणे.

स्पर्शकेंद्रित (Kinesthetic) – कृती व प्रयोगातून शिकणे.

वाचन-लेखन केंद्रित – नोट्स, पुस्तके, लेखनातून शिकणे.

६. पारंपारिक व आधुनिक पेडागॉजीतील तुलना

पैलू पारंपारिक पद्धत आधुनिक पद्धत

केंद्रबिंदू शिक्षक विद्यार्थी

पद्धती तोंडी अध्यापन, पाठांतर प्रकल्पाधारित, अनुभवाधारित

साधने फळा-खडू संगणक, स्मार्ट क्लास, ऑनलाइन साधने

मूल्यमापन लेखी परीक्षा सतत व सर्वांगीण मूल्यमापन

७. डिजिटल युगातील पेडागॉजी

तंत्रज्ञानामुळे पेडागॉजीत आमूलाग्र बदल झाले आहेत. ई-लर्निंग, MOOC, LMS, आणि आभासी वर्गखोल्या यामुळे विद्यार्थ्यांना जगभरातील ज्ञान मिळवणे सोपे झाले आहे. शिक्षकांसाठी डिजिटल साधने (Google Classroom, Kahoot, Zoom) ही पेडागॉजी अधिक संवादात्मक व परिणामकारक बनवतात.

८. NEP 2020 अंतर्गत उपक्रम

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) हे भारतीय शिक्षण प्रणालीतील सर्वांत व्यापक सुधारणा करणारे धोरण आहे. लर्निंग पेडागॉजीच्या संदर्भात NEP 2020 मध्ये पुढील महत्त्वाचे उपक्रम आहेत –

1. विद्यार्थीकेंद्री शिक्षण – शिकण्याची प्रक्रिया विद्यार्थ्यांच्या आवडी, गती व क्षमतेनुसार रचली जाईल.

2. अनुभवाधारित शिक्षण (Experiential Learning) – प्रयोग, फील्ड व्हिजिट, प्रकल्प, भूमिकानाट्य यांद्वारे शिकणे.

3. कौशल्याधारित शिक्षण – केवळ विषयज्ञान नव्हे तर जीवनकौशल्ये, सर्जनशीलता, समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित करणे.

4. बहुभाषिकता – प्रारंभिक शिक्षण मातृभाषेत देणे आणि इतर भाषा शिकवणे.

5. तंत्रज्ञानाचा समावेश – AI, डिजिटल लॅब्स, ऑनलाइन संसाधने यांचा वापर.

6. शिक्षक प्रशिक्षण – सातत्यपूर्ण व्यावसायिक विकास, नवीन पद्धतींचे प्रशिक्षण.

7. समावेशक शिक्षण – दिव्यांग, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल, व वंचित गटांपर्यंत शिक्षण पोहोचवणे.

NEP 2020 मुळे पेडागॉजी अधिक लवचिक, सर्जनशील आणि स्थानिक गरजांना प्रतिसाद देणारी झाली आहे.

९. आव्हाने व उपाययोजना

आव्हाने – ग्रामीण भागातील साधनसंपत्ती अभाव, शिक्षक प्रशिक्षणातील कमतरता, डिजिटल विभाजन.

उपाय – सरकारी व स्वयंसेवी संस्थांची भागीदारी, सर्व शिक्षकांसाठी डिजिटल प्रशिक्षण, इंटरनेट सुविधा वाढवणे, विद्यार्थ्यांनुसार वैयक्तिक अध्यापन.

१०. केस स्टडी – एक शाळेतील बदल

पुण्यातील एका शाळेत NEP 2020 लागू केल्यावर प्रकल्पाधारित शिक्षण व ई-लर्निंग साधनांचा वापर वाढला. विद्यार्थ्यांनी केवळ विषयज्ञानच नव्हे तर संघटित काम, नेतृत्वगुण आणि आत्मविश्वास विकसित केला.

११. निष्कर्ष

लर्निंग पेडागॉजी ही शिक्षणाच्या गुणवत्तेचा कणा आहे. NEP 2020 ने तिला अधिक विद्यार्थीकेंद्री, तंत्रज्ञानाधारित व कौशल्याभिमुख बनवले आहे. भविष्यात शिक्षक व धोरणकर्त्यांनी मिळून ही पेडागॉजी आणखी परिणामकारक करणे गरजेचे आहे.

१२. संदर्भसूची (APA Style)

Ministry of Education. (2020). National Education Policy 2020. Government of India.

Sharma, R. (2018). Modern Pedagogical Approaches. New Delhi: APH Publishing.

Patil, S. (2021). शिक्षणातील नवनवीन प्रवाह. पुणे: विद्या पब्लिकेशन्स.

Kolb, D. (2014). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Pearson Education.