तोरा मन दर्पण कहलाये :- अमेय एदलाबादकर

 

तोरा मन दर्पण कहलाये

मानवजीवन एक विलक्षण गूढ आहे. जेव्हा आपण आपल्या अंतर्मनात डोकावतो तेव्हा लक्षात येते की आपल्या सर्व सुखदुःखांचे, प्रगती-अधःपतनाचे मूळ खरेतर बाह्य परिस्थितीत नसून आपल्या मनात आहे. भारतीय संतपरंपरेत या सत्याची निरनिराळ्या रूपांत पुनःपुन्हा शिकवण दिली गेली. संत कबीरांनी आपल्या अमर वचनेतून जेव्हा म्हटले—“तोरा मन दर्पण कहलाये, भले-बुरे सारे कर्मों को तुरत दिखाये”—तेव्हा त्यांनी एका ओळीत माणसाच्या जीवनाचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान व्यक्त केले.

आरसा जसा कोणतेही अलंकरण न करता चेहऱ्याचे खरे प्रतिबिंब दाखवतो, तसा आपल्या मनाचाही स्वभाव आहे. आपण केलेले सर्व चांगले-वाईट कर्म, विचार, भावना यांचा लेखाजोखा मनात नोंदला जातो. बाहेरील जग आपली खरी प्रवृत्ती ओळखू शकणार नाही, पण मन मात्र आपल्या प्रत्येक कृतीचा साक्षी असते. कबीरांचा हा संदेश आपल्याला आत्मपरीक्षणाची प्रेरणा देतो. जसा आपण चेहरा आरशात पाहून त्यावरील डाग-धब्बे दूर करतो, तसाच अंतर्मनाचा आरसा पाहून त्यावरील क्रोध, लोभ, मत्सर, अहंकार इ. विकार दूर करणे हेच खरे साध्य आहे.

भगवद्गीतेच्या शिकवणुकीतही हाच गाभा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात—“उद्धरेदात्मनाऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्, आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।” म्हणजेच माणसाने स्वतःच्या मनालाच उन्नत करावे; कारण मनच त्याचा मित्र आहे आणि मनच त्याचा शत्रू देखील आहे. कबीर म्हणतात मन आरसा आहे, तर गीता म्हणते हेच मन मित्रही आहे आणि शत्रूही. दोन्ही ठिकाणी संकेत एकच आहे—मन निर्मळ असेल तर जीवन सौंदर्यपूर्ण होते, मन कलुषित झाले तर जीवन दुःखमय होते.

साधारणतः मनुष्य आपल्या दुःखांचे कारण बाह्य परिस्थितीत शोधतो. पण गीता व कबीर आपल्याला सांगतात की खरे कारण मनच आहे. आरशावर धूळ जमली तर चेहरा धूसर दिसतो, तसेच मनावर वासनांची धूळ साचली तर जीवन गढूळ वाटते. मन शुद्ध केले की सत्याचा अनुभव मिळतो. म्हणूनच कबीर म्हणतात—“मन दर्पण ठेव, त्यातच स्वतःला पाहा.”

गीतेत कृष्णाने कर्मयोग, ज्ञानयोग व भक्तियोग या मार्गांची शिकवण दिली आहे. परंतु या तीनही मार्गांचे मूळ साधन हे मनच आहे. मन स्थिर व शुद्ध असेल तरच निष्काम कर्म करता येते, आत्मज्ञान मिळते, आणि भक्तीमध्ये एकरसता येते. जर मन अस्थिर असेल तर हे काहीही साध्य होत नाही. म्हणून गीतेत ‘मननिग्रह’—मनावर नियंत्रण—याला इतके महत्त्व दिले आहे. कबीरांचे “मन दर्पण”ही त्याचाच साधा, सोपा संदेश आहे.

माणूस दैनंदिन जीवनात चुका करतो, कधी चांगले तर कधी वाईट कृत्य घडते. जर तो मनाचा दर्पण पाहील तर लगेच त्याला कळेल की हे कर्म त्याला शांतता देत आहे की अपराधबुद्धी. मनात जर अपराधगंड उठला, बेचैनी वाढली तर ते वाईट कर्माचे लक्षण. पण जर अंतःकरण प्रसन्न झाले, आनंद व समाधान निर्माण झाले तर ते शुभकर्माचे फळ. म्हणून आत्मपरीक्षण आवश्यक आहे. बाहेरच्या जगाला दोष देण्याऐवजी मनात डोकावून दोष निवारण करणे हेच खरी साधना आहे.

गीतेतील अर्जुनाचा प्रसंगही हा आरसा दाखवतो. युद्धभूमीवर अर्जुन मोहाने ग्रस्त झाला. आप्तांना मारण्याची कल्पना त्याला पाप वाटली. पण कृष्णाने त्याचा मोह दूर केला. त्यांनी दाखवून दिले की खरा धर्म म्हणजे न्यायासाठी लढणे आणि अधर्माचा नाश करणे. इथेही मनाचा दर्पणच आहे—अर्जुनाचे मन त्याला भ्रम दाखवत होते, कृष्णाने त्यात सत्याचे प्रतिबिंब दाखवले.

आधुनिक काळातही हा संदेश तितकाच महत्त्वाचा आहे. आजच्या समाजात भौतिक सुखांचा मोह, स्पर्धा, प्रतिष्ठा, दिखावा यांत माणूस अडकला आहे. पण मन जर अस्वस्थ असेल तर बाहेरील यश निरर्थक आहे. करोडो संपत्ती असूनही जर मनात भय, लोभ, असंतोष असेल तर जीवन दुःखमय राहते. उलट अल्पसंपत्ती असूनही मन निर्मळ व शांत असेल तर खरी आनंदाची प्राप्ती होते. म्हणून कबीरांचे वचन आणि गीतेचा उपदेश दोन्ही आजच्या समाजासाठी दीपस्तंभ आहेत.

कबीरांचा काळ हा जातिभेद, अंधश्रद्धा, मंदिर-मशीदींचे वाद याने ग्रासलेला होता. त्यांनी सांगितले की देव शोधायचा असेल तर बाहेर नाही, तर आपल्या मनात पाहा. गीतेत कृष्ण सांगतात की आत्मा अविनाशी आहे, शरीर नश्वर आहे. आत्मज्ञान मिळाले की जन्ममृत्यूचे भय संपते. आत्म्याचा अनुभव घेण्यासाठी मन शुद्ध असणे आवश्यक आहे.

मनोविज्ञानसुद्धा हाच मुद्दा अधोरेखित करते. आधुनिक मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात की खरी शांती बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून मनात आहे. ध्यान-योग या पद्धती मनाचे आरसे स्वच्छ करण्याचे साधन आहेत. जेव्हा मन आरशासारखे निर्मळ होते तेव्हा त्यात आत्म्याचे खरे प्रतिबिंब दिसते.

भारतीय तत्त्वज्ञानात “अहं ब्रह्मास्मि” किंवा “तत्त्वमसि” असे वचनही याचाच संदेश देतात—स्वतःमध्ये पाहा, आपल्या आत्म्याचा अनुभव घ्या. कबीर व गीता या दोन्ही वाणी हाच आग्रह धरतात. आतल्या प्रवासाशिवाय खरा आध्यात्मिक विकास अशक्य आहे.

जर आपण कबीरांच्या “तोरा मन दर्पण कहलाये” या वाक्याला गीतेच्या शिकवणीबरोबर पाहिले तर जीवनासाठी संपूर्ण मार्गदर्शन मिळते. मन दर्पण आहे, ते आपले प्रतिबिंब दाखवते. जर प्रतिबिंब वाकडे दिसले तर आपल्या दोषांचे शोधन करा. गीता मार्ग दाखवते—निष्काम कर्म, आत्मज्ञान आणि भक्ती हेच मन शुद्ध करण्याचे साधन आहेत. जेव्हा मन शुद्ध होते तेव्हा खरी शांती, आनंद व मुक्ती प्राप्त होते.

आजच्या परिस्थितीत जर प्रत्येक व्यक्तीने आपले मन दर्पण मानून त्यात आत्मपरीक्षण केले तर भ्रष्टाचार, हिंसा, लोभ, कपट, अन्याय इ. विकृती कमी होतील. समाजात करुणा, प्रेम व सत्याचा प्रसार होईल. म्हणूनच संत व शास्त्रे दोन्ही आपल्याला म्हणतात—मनाला ओळखा, त्याचा आरसा स्वच्छ ठेवा, आणि त्यातच ईश्वराचे दर्शन घ्या.

शेवटी एवढेच म्हणता येईल की “तोरा मन दर्पण कहलाये” ही केवळ काव्यपंक्ती नाही तर जीवन जगण्याची कला आहे. ती आपल्याला अंतर्मुख होण्याची शिकवण देते, आत्मचिंतनाची दिशा दाखवते आणि भगवद्गीतेच्या उपदेशाशी एकरूप होत आपले संपूर्ण जीवन उन्नत करते. जेव्हा मन दर्पणासारखे शुद्ध व स्थिर होते तेव्हा मनुष्याला स्वतःचे खरे स्वरूप कळते, आत्म्याचा व परमात्म्याचा बंध उमजतो आणि जीवनाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर