अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन सहसंबंध
शिक्षण ही केवळ माहिती देण्याची किंवा ज्ञान देण्याची प्रक्रिया नाही तर ती व्यक्तिमत्त्व घडविणारी, मूल्यसंस्कार करणारी आणि सामाजिक बदलांना गती देणारी एक सर्वांगीण प्रक्रिया आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये सुप्त स्वरूपात असलेली क्षमता, जिज्ञासा, जाणीव आणि विचारशक्ती यांना योग्य दिशेने वळवून जीवनोन्मुख कौशल्यांमध्ये रुपांतर करण्याचे कार्य शिक्षण करीत असते. शिक्षणप्रक्रियेतून नक्की काय साध्य करायचे आहे हे दर्शविणारे महत्त्वाचे साधन म्हणजे अध्ययन निष्पत्ती. कोणताही विद्यार्थी एखाद्या अध्यापन प्रक्रियेतून गेल्यानंतर त्याच्यामध्ये काय बदल घडून आला, त्याने कोणती कौशल्ये आत्मसात केली, कोणत्या संकल्पना समजून घेतल्या आणि त्याचे वर्तन, मूल्यविचार, भावनिक पातळी यामध्ये कितपत प्रगल्भता आली हे ठरविण्यासाठी अध्ययन निष्पत्तीचा उपयोग होतो. त्यामुळे अध्ययन निष्पत्ती ही केवळ परीक्षेतील गुणांपुरती मर्यादित न राहता विद्यार्थ्याच्या संपूर्ण सर्वांगीण विकासाची द्योतक असते.अध्यापन ही एक कला आणि शास्त्र यांचा संगम आहे.
शिक्षक केवळ माहिती देणारा नसून तो विद्यार्थ्याच्या विचारप्रक्रियेचा दिशादर्शक असतो. अध्यापन करताना शिक्षक कोणती पद्धत वापरतो, तो विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांचा कसा विचार करतो, शिकवताना कोणती साधने वापरतो आणि विद्यार्थ्यांना शिकण्याच्या प्रक्रियेत सक्रियपणे कसे सहभागी करून घेतो यावरूनच विद्यार्थ्यांची अध्ययन निष्पत्ती ठरते. म्हणूनच अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन या दोन घटकांमध्ये अतूट सहसंबंध आहे. योग्य अध्यापन झाल्यास अध्ययन निष्पत्ती स्पष्ट, ठोस आणि जीवनोन्मुख असतात; पण अध्यापन त्रुटीपूर्ण किंवा निरुत्साही असेल तर विद्यार्थ्यांची निष्पत्ती केवळ वरवरची आणि अपूर्ण राहते.अध्ययन निष्पत्ती या अनेक स्तरांवर दिसून येतात. काही निष्पत्ती ज्ञानात्मक असतात म्हणजे विद्यार्थी विशिष्ट माहिती, तथ्य, संकल्पना आत्मसात करतो. काही निष्पत्ती कौशल्याधारित असतात जसे की समस्या सोडविण्याची क्षमता, सर्जनशील विचार, हाताळणीचे कौशल्य, संवादकौशल्य. तर काही निष्पत्ती भावनिक अथवा मूल्यात्मक स्वरूपाच्या असतात ज्या विद्यार्थ्याला जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी देतात, त्याला सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देतात. या सर्व प्रकारच्या निष्पत्तींचे मूळ अध्यापन पद्धतीमध्ये दडलेले असते. उदाहरणार्थ केवळ व्याख्यान पद्धतीने शिकविल्यास विद्यार्थी माहिती आत्मसात करेल, पण त्याच गोष्टी प्रकल्प पद्धतीने शिकवल्यास त्याला प्रत्यक्ष अनुभव मिळेल आणि त्याच्या कौशल्यांचा विकास होईल. अशा प्रकारे अध्यापन कसे आहे यावरच अध्ययन निष्पत्तीचे स्वरूप अवलंबून असते.
भारतीय शिक्षण परंपरेत अध्यापनाला सदैव पवित्र कर्म मानले गेले आहे. गुरु-शिष्य परंपरेत गुरु शिष्याला केवळ ज्ञान देत नसत तर जीवनशैली शिकवत असत. त्या काळात अध्ययन निष्पत्तीचे स्वरूप शिष्याच्या वर्तनातून, आचरणातून आणि समाजातील योगदानातून दिसून येत असे. आजच्या आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेत मात्र अध्ययन निष्पत्ती ठोसपणे मांडल्या जातात. उदाहरणार्थ, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० नुसार प्रत्येक स्तरावर विद्यार्थ्यांनी कोणती कौशल्ये आत्मसात करावीत, कोणत्या क्षमतांचा विकास व्हावा आणि कोणते मूल्य अंगीकारले जावेत याची स्पष्ट व्याख्या केली आहे. त्यामुळे शिक्षकांनी अध्यापन करताना नेहमी या अध्ययन निष्पत्ती लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.अध्यापन हे उद्दिष्टनिष्ठ असले पाहिजे. शिक्षकाने सुरुवातीपासूनच विद्यार्थ्यांना शिकविण्याचा हेतू स्पष्ट करावा. उद्दिष्ट जितके स्पष्ट तितक्या प्रभावीपणे शिक्षक आपली अध्यापन प्रक्रिया आखू शकतो. उद्दिष्टांच्या आधारेच शिक्षक योग्य पद्धतींची निवड करतो. उदाहरणार्थ, भाषा शिकविताना उद्दिष्ट असेल की विद्यार्थी शुद्ध वाक्यरचना करू शकेल, तर शिक्षक त्यासाठी लेखन सराव, संभाषण सराव अशा पद्धती वापरतो. उद्दिष्ट जर केवळ व्याकरण समजून घेणे असेल तर व्याख्यान पद्धती पुरेशी ठरते. उद्दिष्ट आणि अध्यापन यामधील या एकसंधतेमुळेच अध्ययन निष्पत्ती ठोस स्वरूप धारण करते.अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन यांचा सहसंबंध हा कारण-परिणामाच्या नात्यासारखा आहे. उत्तम अध्यापनामुळे अध्ययन निष्पत्ती गुणवत्तापूर्ण मिळतात, तर त्रुटीपूर्ण अध्यापनामुळे निष्पत्ती अपूर्ण राहतात. यासाठी सततचे मूल्यमापन महत्त्वाचे आहे. शिक्षकाने अध्यापन करताना सतत विद्यार्थ्यांचे निरीक्षण केले पाहिजे, त्यांच्या प्रतिसादांचा अभ्यास केला पाहिजे आणि आवश्यक तेथे अभिप्राय दिला पाहिजे. हा अभिप्राय विद्यार्थ्याला आपल्या शिकण्यात सुधारणा करण्यास मदत करतो. सततचे मूल्यमापन आणि अभिप्राय हे अध्यापन आणि अध्ययन निष्पत्ती यांना जोडणारे पूल आहेत.
विद्यार्थ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन केलेले अध्यापन अध्ययन निष्पत्तीला समृद्ध करते. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा असतो, त्याची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते, त्याच्या आवडी-निवडी वेगळ्या असतात. म्हणूनच शिक्षकाने अध्यापन करताना विविधता विचारात घेतली पाहिजे. काही विद्यार्थ्यांना दृश्य माध्यमे आवडतात तर काहींना लेखन. काहींना प्रात्यक्षिकातून लवकर समजते तर काहींना चर्चेतून. अशा वेगवेगळ्या पद्धतींचा उपयोग करून शिक्षक जेव्हा अध्यापन करतो तेव्हा सर्व विद्यार्थ्यांची निष्पत्ती सुधारते.अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन यातील सहसंबंध व्यवहारात अनेक उदाहरणांतून दिसून येतो. भाषा शिकविताना जर शिक्षक फक्त व्याकरण शिकवून थांबला तर विद्यार्थ्यांची निष्पत्ती मर्यादित राहते. परंतु तोच शिक्षक संभाषण सराव, लेखन सराव, वाचन यांचा उपयोग करून विद्यार्थ्यांना भाषेत सक्रिय सहभाग घ्यायला प्रवृत्त करतो, तेव्हा विद्यार्थी भाषा खऱ्या अर्थाने आत्मसात करतो. विज्ञान शिकविताना केवळ संकल्पना सांगितल्यास विद्यार्थ्यांना मर्यादित माहिती मिळते, पण प्रयोग करून दाखविल्यास, विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग करायला दिल्यास त्यांच्यात निरीक्षणशक्ती, विश्लेषणशक्ती आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित होते.आजच्या काळात तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने अध्यापन अधिक परिणामकारक झाले आहे.
डिजिटल साधनांचा वापर केल्यास अध्ययन निष्पत्ती ठळकपणे दिसून येतात. विद्यार्थ्यांना दृश्य आणि श्राव्य अनुभव मिळाल्यास त्यांची समज वाढते, आठवण दृढ राहते आणि शिकण्याची प्रेरणा वाढते. तथापि तंत्रज्ञान हे साधन आहे, उद्दिष्ट नव्हे. शिक्षकाची भूमिका मध्यवर्ती आहेच.अध्यापन आणि अध्ययन निष्पत्ती यातील सहसंबंध समजून घेताना काही मर्यादा आणि आव्हानेही दिसतात. सर्व विद्यार्थ्यांना सारख्याच प्रमाणात शिकता येतेच असे नाही. काही विद्यार्थ्यांच्या घरच्या परिस्थितीमुळे, भाषिक अडचणींमुळे, मानसिक किंवा शारीरिक मर्यादांमुळे त्यांची अध्ययन निष्पत्ती अपेक्षेइतकी होत नाही. अशावेळी शिक्षकाने संयम ठेवून त्यांना आवश्यक ते मार्गदर्शन करणे गरजेचे आहे. तसेच अभ्यासक्रमाचा भार, परीक्षा-केंद्रित शिक्षण, अध्यापनासाठी अपुरा वेळ ही अडचणीही निष्पत्तीवर परिणाम घडवितात.भविष्यात शिक्षण अधिकाधिक विद्यार्थीकेंद्रित होणार आहे. अशा परिस्थितीत अध्यापनाने फक्त माहिती देण्यावर थांबता कामा नये, तर विद्यार्थ्यांना स्वयंपूर्ण, शोधक आणि सर्जनशील बनविण्याचे काम करावे.
अध्यापन जितके जीवनाशी निगडित असेल तितक्या अध्ययन निष्पत्ती टिकाऊ ठरतील. त्यामुळे शिक्षकाने स्वतःमध्ये सतत सुधारणा करत राहणे आवश्यक आहे.अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन यांचा सहसंबंध हा शिक्षण प्रक्रियेचा गाभा आहे. शिक्षण ही दोन्ही बाजूंनी होणारी एक प्रक्रिया आहे. एकीकडे शिक्षक अध्यापनाच्या माध्यमातून ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्ये देत असतो तर दुसरीकडे विद्यार्थी ते ग्रहण करून आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास करीत असतो. या प्रक्रियेतील प्रत्येक टप्पा महत्त्वाचा आहे. शिक्षकाने उद्दिष्टपूर्तीसाठी योग्य अध्यापन पद्धतींचा अवलंब, सतत मूल्यमापन व विद्यार्थीकेंद्रित दृष्टीकोन स्वीकारला तर अध्ययन निष्पत्ती प्रभावी ठरतात. विद्यार्थ्यांना जीवनोपयोगी कौशल्ये आत्मसात करण्यास मदत होते आणि शिक्षणाचा खरा हेतू साध्य होतो.
No comments:
Post a Comment