आत्मज्ञान नसेल तर पांडित्य काय कामाचे?

 “पांडित्याचा गवसणी, व्यर्थ परी नाही जाणी,

तरी नाही लाभे सानी, आत्मज्ञानावाचून॥”

मानवाला ज्ञानाची ओढ आहे. तो लहानपणापासूनच शिक्षण, विद्या, वाचन यांत रमतो. त्याला वाटते की जितके अधिक ग्रंथ वाचू, तितके आपण श्रेष्ठ होऊ. पण संत तुकाराम महाराजांनी अनुभवातून जे सांगितले ते एक गंभीर सत्य आहे—केवळ पांडित्याची गवसणी कितीही घेतली, तरी आत्मज्ञानाशिवाय खरी शांतता आणि खरी समृद्धी मिळत नाही.

तुकाराम म्हणतात—

“वृथा शास्त्र चर्चा, ज्ञानाचा केला गवगवा।

नाही जरी ठावा, आत्मारामाचा॥”

या शब्दांत स्पष्ट आहे की बाह्य शास्त्र चर्चा, तत्त्वज्ञानाची गर्जना निरर्थक आहे, जर मनाने आत्मारामाशी नाते जोडले नाही तर. विद्वत्ता अनेकदा अहंकाराचे पीक उगवते. “मी एवढे वाचले, मला सगळे कळते” हा गर्व माणसाला अंध करतो. पण आत्मज्ञान त्याला नम्रतेचा प्रकाश देतो.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात—

“जें जें जेवीं येईल तें तें तेंवीं पाहिजे।

ज्याचा जो जो भाव असे तो तो तोचि॥”

ज्ञानेश्वरांचा हा दृष्टिकोन सांगतो की जगातील सर्व अनुभव आत्मज्ञानाच्या कळसावरच समजतात. बाह्य विद्वत्ता जगाची माहिती देते, पण आत्मज्ञान जगाचा अर्थ सांगते.

इतिहास पाहिला तर बुद्धाचा जीवनप्रवास याचे उदाहरण आहे. तो राजकुमार सिद्धार्थ म्हणून सर्व शास्त्रात पारंगत झाला, तरी त्याला अस्वस्थता कमी झाली नाही. पण जेव्हा त्याने आत्मज्ञानाचा शोध घेतला, तेव्हा तो बुद्ध झाला. त्याने सांगितले—“अप्प दीपो भव” म्हणजे स्वतःच्या आत्मज्ञानानेच जीवन प्रकाशित कर.

तसाच अनुभव कबीरांनी शब्दांत मांडला—

“पढी पढ़ी जग मुआ, पंडित भया न कोय।

ढाई आखर प्रेम का, पढ़े सो पंडित होय॥”

कबीरांच्या या दोह्याचा अर्थ स्पष्ट आहे—शेकडो ग्रंथ वाचूनही माणूस पंडित होत नाही; खरी विद्वत्ता प्रेमात, आत्मज्ञानात दडलेली आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे दिसते. आज शिक्षणाच्या शर्यतीत तरुण लाखो रुपये खर्च करून उच्च पदव्या मिळवतात, पण मनःशांती कुठे हरवते. पैसा, कीर्ती, यश मिळाले तरी अस्वस्थता, तणाव, अपूर्णता कमी होत नाही. कारण त्यांनी बाह्य विद्या मिळवली पण आत्मज्ञानाकडे वळले नाही. म्हणून तुकाराम वारंवार आठवण करून देतात—

“पुस्तक वाचिले, न कळे परमार्थ।

तुका म्हणे व्यर्थ, खरा तो अनुभव॥”

आत्मज्ञान म्हणजे गूढ तत्त्वज्ञान नव्हे. ते म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव. आपण फक्त शरीर नाही, आपण फक्त विचार नाही, आपण त्यापलीकडील शाश्वत आत्मा आहोत. ही जाणीव झाली की दुःख-आनंद, लाभ-हानी यांत समत्व निर्माण होते. या अवस्थेत विद्या अहंकाराची नसून विनयाची होते.

आजच्या काळात या संतवचनांचा विचार अधिक गरजेचा आहे. कारण आपल्या समाजात शिक्षणाची प्रचंड धडपड आहे; पांडित्याच्या शर्यतीत प्रत्येक जण धावत आहे. पण आत्मज्ञानाच्या शोधाकडे कोणी फारसे वळत नाही. त्यामुळे मानसिक ताण, नैराश्य, अपूर्णतेची भावना वाढते. उपाय स्पष्ट आहे—विद्येला आत्मज्ञानाची दिशा द्यावी. ध्यान, स्वाध्याय, संतवाङ्मयाचा अभ्यास, प्रार्थना—हे सारे आत्मज्ञानाचे दरवाजे आहेत.

तुकाराम महाराज शेवटी म्हणतात—

“तुका म्हणे जे पंडित होती।

ते होती आत्मज्ञानें समृद्धी॥”

खरी समृद्धी, खरी शांती, खरे समाधान हे आत्मज्ञानातूनच येते. पांडित्य हे साधन आहे, ध्येय नव्हे. पांडित्य समाजात मान मिळवून देईल, पण आत्मज्ञान जीवनाला अर्थ देईल. म्हणूनच पांडित्याची गवसणी कितीही घेतली, तरी आत्मज्ञानाशिवाय खरी संपत्ती लाभत नाही.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर 

नागपूर