मी उत्तम अध्यापन कसे करावे
अध्यापन ही फक्त एक नोकरी नाही, तर ती एक साधना आहे, एक तपश्चर्या आहे, एक जबाबदारी आहे. शिक्षक या शब्दामागे केवळ धडे शिकवणारा मनुष्य नसून, भविष्यातील पिढ्यांचा घडविणारा शिल्पकार दडलेला आहे. वर्गात उभा राहून मी फक्त एखादे गणित सोडवत नाही, इतिहास सांगत नाही किंवा भाषेची व्याकरण शिकवत नाही; मी प्रत्यक्षात एका जिवंत माणसाचा, एका कोवळ्या मनाचा, एका उगवत्या विचारांचा, एका स्वप्नाळू डोळ्यांचा प्रवास घडवत असतो. त्यामुळे “मी उत्तम अध्यापन कसे करावे” हा प्रश्न म्हणजे माझ्या अस्तित्वालाच छेद देणारा प्रश्न आहे.
उत्तम अध्यापनाची सुरुवात माझ्यापासूनच होते. मी स्वतः जर शिकणारा असेन, शोध घेणारा असेन, प्रश्न विचारणारा असेन, तरच मी इतरांनाही शिकवू शकतो. आजच्या युगात ज्ञानाचे स्रोत अमर्याद आहेत. इंटरनेटवर विद्यार्थ्यांना क्षणात हजारो माहिती उपलब्ध होते. मग शिक्षकाची खरी किंमत काय? ती म्हणजे फक्त माहिती देणे नाही, तर माहितीला समजामध्ये रूपांतर करणे आणि समजाला शहाणपणामध्ये रूपांतर करणे. मी विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकातील धडे सांगत बसलो, तर ते त्यांना कुठेही मिळू शकतात. पण जर मी त्यांना विचार करण्याची पद्धत शिकवली, समस्या सोडवण्याची दृष्टी दिली, स्वतःच्या मर्यादा ओलांडण्याची हिंमत दिली, तरच माझे अध्यापन उत्तम ठरेल.
माझ्या अध्यापनात जिव्हाळा आणि संवेदनशीलता असणे अपरिहार्य आहे. विद्यार्थी माझ्या शब्दांना तेव्हाच कान देतात, जेव्हा त्यांना माझ्या डोळ्यांत प्रेम दिसते. मी जर फक्त शिक्षक म्हणूनच उभा राहिलो, तर माझे अध्यापन कोरडे होईल. पण मी जर त्यांच्यासाठी मार्गदर्शक, मित्र, प्रेरणास्थान झालो, तर माझे अध्यापन जिवंत होईल. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा आहे. एखादा बोलका असतो, एखादा लाजाळू असतो, एखाद्याला प्रश्न विचारायला आवडते, तर एखाद्याला शांत बसून निरीक्षण करायला आवडते. मला या सगळ्यांच्या जगात शिरावे लागते. कारण उत्तम अध्यापन म्हणजे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला जागा देणे होय.
विद्यार्थ्यांचे मन जिंकण्यासाठी माझ्या अध्यापनात ओज आणि लय असली पाहिजे. जर माझे बोलणे यंत्रमानवासारखे कोरडे असेल, तर विद्यार्थी काही वेळ ऐकतील, पण लवकरच कंटाळतील. पण जर माझ्या आवाजात उतार-चढाव असेल, उदाहरणे रंजक असतील, कथांमध्ये रस असेल, विनोदामध्ये सौंदर्य असेल, तर विद्यार्थी नकळत गुंततात. त्यामुळे माझ्या अध्यापनात सर्जनशीलतेचा अंश हवा, कल्पनाशक्तीची झेप हवी, आणि संवादात प्रामाणिकपणा हवा.
तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करणे हे आधुनिक अध्यापनाचे वैशिष्ट्य आहे. आजच्या विद्यार्थ्यांना दृश्य माध्यमातून शिकायला आवडते. चित्रे, सादरीकरणे, व्हिडिओ, सिम्युलेशन यांमधून संकल्पना लगेच लक्षात राहतात. पण तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहून मी माझ्या उपस्थितीचे महत्त्व कमी करू नये. कारण तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी विद्यार्थ्यांच्या मनाला भिडणारे व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांची प्रेरणा हे फक्त शिक्षक देऊ शकतात. त्यामुळे माझ्यासाठी तंत्रज्ञान हे साधन आहे, पण अध्यापनाचा आत्मा मी स्वतः आहे.
माझ्या अध्यापनात मूल्यांची पेरणी असली पाहिजे. मी शिकवलेले धडे विद्यार्थी विसरतील, पण मी दिलेली शिकवण त्यांना आयुष्यभर सोबत करेल. जर मी त्यांना प्रामाणिकपणा शिकवला, कष्टाची सवय लावली, संवेदनशीलता रुजवली, तर ते उत्तम नागरिक बनतील. माझ्या अध्यापनातून जर विद्यार्थ्यांना फक्त परीक्षा पास होण्यासाठी मदत मिळाली, तर ते अपुरे आहे. त्यातून त्यांना आयुष्य जगायला शिकायला हवे. म्हणूनच उत्तम अध्यापन हे गुणांच्या पलीकडे जाऊन माणूस घडवणारे असते.
मी जर खरेच उत्तम अध्यापन करू इच्छितो, तर मला नवनवीन प्रयोग करण्याची तयारी ठेवावी लागेल. पारंपरिक पद्धतींचा सन्मान करतानाच मला नवे मार्ग स्वीकारावे लागतील. कधी धडे कथा स्वरूपात सांगावे लागतील, कधी नाट्यरूपाने सादर करावे लागतील, कधी विद्यार्थ्यांना गटचर्चेत सहभागी करून घ्यावे लागेल. कधी प्रयोगशाळेत प्रत्यक्ष अनुभव द्यावा लागेल, तर कधी त्यांना बाहेर घेऊन जाऊन जीवनाशी जोडून शिकवावे लागेल. कारण शिक्षण फक्त वर्गखोल्यांत मर्यादित नसते; ते जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात फुलते.
उत्तम अध्यापनाची खरी कसोटी म्हणजे आत्मपरीक्षण. दररोज वर्ग संपल्यानंतर मी स्वतःला विचारले पाहिजे—आज मी काय चांगले केले? काय अपुरे राहिले? विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यात आनंद दिसला का? त्यांनी प्रश्न विचारले का? जर उत्तर समाधानकारक नसेल, तर मला माझी पद्धत बदलावी लागेल. शिक्षक म्हणून मी परिपूर्ण होऊ शकत नाही, पण परिपूर्णतेच्या दिशेने जाण्यासाठी मी सतत प्रयत्न करू शकतो. आत्मपरीक्षणाशिवाय प्रगती नाही.
माझ्यासाठी शिक्षक हा शेतकऱ्यासारखाच आहे. जसा शेतकरी बी पेरून त्याची काळजी घेतो, पाणी घालतो, खत देतो, आणि संयमाने पीक येण्याची वाट पाहतो, तसाच मी विद्यार्थ्यांच्या मनात बीजे पेरतो. लगेच त्याचे फळ दिसत नाही. पण वर्षानुवर्षांनी जेव्हा ते विद्यार्थी समाजात उभे राहतात, जबाबदाऱ्या सांभाळतात, नेतृत्व करतात, तेव्हा माझ्या अध्यापनाचे खरे यश दिसते. माझ्या एका शब्दाने, एका प्रेरणादायी क्षणाने एखाद्या विद्यार्थ्याचे जीवन बदलते, ही जाणीवच माझ्यासाठी उत्तम अध्यापनाची प्रेरणा आहे.
उत्तम अध्यापन म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनात ज्ञानाची, विचारांची आणि स्वप्नांची ज्वाला पेटवणे. माझ्या शब्दांतून जर त्यांच्या डोळ्यात नवे स्वप्न उगवले, त्यांच्या मनात नवी दिशा निर्माण झाली, तर मी यशस्वी आहे. अध्यापनाचा उद्देश गुणपत्रिका नव्हे, तर जीवनाला आकार देणे आहे. माझ्या अध्यापनातून जर समाजात संवेदनशील, जबाबदार, प्रामाणिक आणि सशक्त माणसे तयार झाली, तरच ते खरे उत्तम अध्यापन ठरेल.
म्हणूनच मला सतत शिकत राहावे लागेल, विद्यार्थ्यांशी जिव्हाळ्याचे नाते जोडावे लागेल, प्रेरणा द्यावी लागेल, नवे प्रयोग करावे लागतील, आणि दररोज आत्मपरीक्षण करावे लागेल. उत्तम अध्यापन ही एक अखंड प्रक्रिया आहे. ती कधी संपत नाही, ती कधी थांबत नाही. प्रत्येक दिवस नवा आहे, प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा आहे, प्रत्येक परिस्थिती अनोखी आहे. मी जर या प्रवासात समर्पणाने, संवेदनशीलतेने आणि प्रेरणेने पुढे गेलो, तर माझे अध्यापन केवळ उत्तमच नव्हे तर अविस्मरणीय ठरेल.
शिक्षक म्हणून माझ्या हातात फक्त विद्यार्थ्यांचे भविष्यच नाही, तर संपूर्ण समाजाचे भविष्य आहे. कारण प्रत्येक पिढी पुढच्या पिढीला शिक्षणातून घडवते. मी जर माझे काम उत्तम केले, तर त्याचा परिणाम शेकडो घरांवर, हजारो जीवनांवर, आणि अखेर संपूर्ण राष्ट्रावर होईल. ही जाणीवच माझ्या अध्यापनाला पवित्र करते, गंभीर करते, आणि मला अधिक समर्पित बनवते.
म्हणून मी ठामपणे सांगतो की, माझे अध्यापन हे केवळ व्यावसायिक कर्तव्य नाही, तर ते माझे जीवनधर्म आहे. मी जिवंत असेपर्यंत शिकवत राहीन, शिकत राहीन, प्रेरणा देत राहीन. कारण उत्तम अध्यापन हा एकच मार्ग आहे, ज्यातून मी माझ्या अस्तित्वाला अर्थ देऊ शकतो, आणि समाजाला खऱ्या अर्थाने प्रकाश देऊ शकतो.
अमेय प्रकाश एदलाबादकर
नागपूर
No comments:
Post a Comment