विश्वगुरु भारत आणि भारतीय ज्ञान परंपरा

 विश्वगुरु भारत आणि भारतीय ज्ञान परंपरा

भारताचा इतिहास हा जगाच्या इतिहासातील एक अद्वितीय प्रकरण आहे. जगातील अनेक राष्ट्रे युद्ध, सत्ता, भू-राजकारण, वसाहतीकरण किंवा व्यापार या घटकांवर उभारली गेली; परंतु भारताची ओळख सुरुवातीपासूनच ज्ञानभूमी अशी आहे. जगात ज्या काळात अज्ञानाचा अंधार दाटून बसला होता, त्या काळात भारताने विचार, तत्त्वज्ञान, अध्यात्म, विज्ञान, कला, संस्कृती यांचा प्रकाश फुलवला. म्हणूनच भारताला "विश्वगुरु" म्हटले गेले.

"विश्वगुरु" ही संज्ञा भारताच्या भूतकाळातील सामर्थ्याची साक्ष देते. हे सामर्थ्य तलवारबळावर नव्हते, संपत्तीवर नव्हते, तर ते ज्ञानावर आधारित होते. भारताच्या विद्वानांनी, ऋषींनी, साधकांनी जगाला अशा विचारसंपत्तीची देणगी दिली की ज्यावर आजही जगाचा पाया उभा आहे. वेद आणि उपनिषद हे केवळ धार्मिक ग्रंथ नाहीत, तर ते ज्ञानाचे मूळ झरे आहेत. "सत्यं वद, धर्मं चर, स्वाध्यायान्मा प्रमदः" ही शिकवण केवळ वैयक्तिक चारित्र्यापुरती मर्यादित नाही, तर ती समाजाच्या व्यापक घडणीत योगदान देणारी आहे.

भारताच्या ज्ञान परंपरेतून निर्माण झालेली गुरुकुल शिक्षण पद्धती ही अत्यंत अद्वितीय होती. येथे शिक्षण हे फक्त माहिती देण्यापुरते नव्हते; तर जीवन जगण्याची कला शिकवली जात होती. विद्यार्थी जंगलातील आश्रमात राहून, ऋषींच्या मार्गदर्शनाखाली केवळ शास्त्रांचा अभ्यास करत नव्हते, तर साधना, श्रम, आत्मसंयम, समाजसेवा या मूल्यांची जपणूक करत होते. त्यामुळे गुरुकुलातून बाहेर पडणारे विद्यार्थी हे फक्त पंडित नव्हते, तर आदर्श नागरिक, समाजकारण करणारे नेते, न्यायप्रिय राजा, निस्वार्थी सेवक आणि प्रामाणिक व्यापारी बनत होते.

भारतीय ज्ञान परंपरेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची समग्रता. जगात ज्ञानाचे अनेक प्रवाह झाले, पण ते बहुधा विभागले गेले. कुठे धर्म वेगळा, विज्ञान वेगळे, तत्त्वज्ञान वेगळे असे चित्र दिसते. परंतु भारतात धर्म, तत्त्वज्ञान, विज्ञान, कला, समाजकारण – हे सारे एकमेकांशी गुंफलेले होते. योगसूत्र शिकवते ते शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य, तर आयुर्वेद शिकवते ते औषधोपचार; पण दोन्हींचा उद्देश समान – मानवाचे सर्वांगीण कल्याण.

भारताने जगाला दिलेली सर्वात मोठी देणगी म्हणजे शून्याची संकल्पना. शून्याविना आजचे विज्ञान, गणित, तंत्रज्ञान हे अस्तित्वातच आले नसते. दशमान पद्धती, बीजगणित, खगोलशास्त्रातील अचूक गणना – हे सर्व भारतातून पाश्चात्य देशांत पोहोचले आणि त्यांच्या प्रगतीचा पाया रचला. खगोलशास्त्रज्ञ आर्यभटाने पृथ्वी फिरते हा सिद्धांत मांडला, सूर्यग्रहण-चंद्रग्रहण यांचे स्पष्टीकरण केले. भास्कराचार्याच्या गणिती सूत्रांनी युरोपातल्या वैज्ञानिकांना दिशा दिली.

वैद्यकशास्त्राच्या क्षेत्रात सुश्रुत आणि चरक यांचे योगदान आजही अमूल्य मानले जाते. शस्त्रक्रियेच्या तंत्रांचा उल्लेख, औषधी वनस्पतींचा अभ्यास, आरोग्य आणि आहार यांचा संबंध – ही माहिती हजारो वर्षांपूर्वी भारतात होती. आज जगभरात "आयुर्वेद" आणि "योग" लोकप्रिय झाले आहेत. पाश्चात्य जग ज्या पद्धतींना आधुनिक शोध मानते, त्या भारताने शतकानुशतके जगल्या होत्या.

भारतीय तत्त्वज्ञानाची व्याप्ती अमर्याद आहे. वेदान्त सांगतो की आत्मा अमर आहे, उपनिषद सांगतात "अहं ब्रह्मास्मि", म्हणजेच प्रत्येक व्यक्तीमध्ये परमसत्याचे अस्तित्व आहे. ही संकल्पना मानवाला आत्मविश्वास देते आणि सर्वांमध्ये समानता प्रस्थापित करते. बौद्ध धर्माने जगाला अहिंसा, करुणा आणि समत्वाचा संदेश दिला. जैन धर्माने अपरिग्रह, संयम आणि अहिंसेची तत्त्वे दिली. या विचारांनी आशियाभर नव्हे तर युरोपमध्येही परिणाम केला.

भारतीय ज्ञान परंपरेचा आणखी एक पैलू म्हणजे समाजव्यवस्था. कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात प्रशासन, अर्थकारण, सैनिकी धोरण, व्यापारी व्यवहार यांचे सखोल विवेचन आहे. "राजा हा प्रजेसाठी असतो, प्रजेपोटी नाही" हा संदेश कौटिल्याने दिला. लोकशाहीची बीजे भारतात खूप पूर्वीच पेरली गेली होती. प्राचीन भारतातील गणराज्ये, पंचायती ही त्याची उदाहरणे आहेत.

भारतीय ज्ञान परंपरेत कला, साहित्य, संगीत यांना देखील तितकाच मान आहे. भरतमुनींच्या नाट्यशास्त्राने नाट्यकलेला शास्त्रीय पाया दिला. कालिदासाच्या साहित्याने संस्कृत भाषेला समृद्ध केले. संगीताच्या सात स्वरांची परंपरा भारतातूनच जगभर पसरली. या सर्व कलांमध्ये केवळ सौंदर्यबोध नव्हता, तर जीवनाचे मूल्य, आध्यात्मिक साधना आणि भावविश्वाची उंची होती.

भारताने नेहमीच जगाला "वसुधैव कुटुंबकम्" ही शिकवण दिली. ही संकल्पना आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरते. जगात युद्ध, पर्यावरणसंकट, दहशतवाद, असमानता या समस्या आहेत. त्यावर उपाय म्हणून भारताची विचारसंपदा दिशा दाखवू शकते. "सर्वे भवंतु सुखिनः" हा उदात्त विचार हा मानवजातीसाठीच आहे.

आज भारत पुन्हा एकदा उभारी घेत आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान, अवकाश संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत भारताची झेप जगाला आश्चर्यचकित करते. परंतु भारताचे खरे सामर्थ्य केवळ या आधुनिक प्रगतीत नाही; तर ते आपल्या प्राचीन ज्ञान परंपरेच्या आधारावर आहे. आज जर आपण आपल्या परंपरेतील योग, आयुर्वेद, वेद, तत्त्वज्ञान, समाजव्यवस्था, कला यांचा अभ्यास केला आणि त्यांना आधुनिक विज्ञानाशी जोडले, तर भारत पुन्हा खऱ्या अर्थाने "विश्वगुरु" होऊ शकतो.

भारतीय ज्ञान परंपरेची खरी वैशिष्ट्ये म्हणजे – सर्वसमावेशकता, सार्वत्रिकता आणि मानवी मूल्यांवर आधारलेली जीवनदृष्टी. येथे धर्म वेगळा नाही, विज्ञान वेगळे नाही; सर्व काही एकमेकांशी एकात्म आहे. ही एकात्मता आजच्या तुटक जगाला अत्यंत आवश्यक आहे.

"विश्वगुरु भारत" ही संकल्पना ही केवळ इतिहासाची आठवण नाही, तर ती भविष्याची दिशा आहे. भारताने पुन्हा ज्ञानदानाचा दीप प्रज्वलित करावा आणि जगाला मार्गदर्शन करावे, हीच आजच्या काळाची गरज आहे.