शिक्षण हे केवळ ज्ञानप्राप्तीचे साधन नाही तर मानवी जीवनाला दिशा देणारी, समाजरचनेला मूल्याधिष्ठित करणारी आणि राष्ट्राला प्रगतिपथावर नेणारी सर्वात प्रभावी प्रक्रिया आहे. समाजाच्या भवितव्यास आकार देणारे घटक अनेक असले तरी त्यात शिक्षक हा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. शिक्षक म्हणजे फक्त माहिती देणारा व्यक्ती नसून तो मूल्यांचा संवाहक, विचारप्रवर्तक, सामाजिक बदलांचा वाहक आणि विद्यार्थ्यांच्या अंतरात्म्याला घडवणारा प्रेरणास्रोत असतो. अशा या महत्त्वपूर्ण भूमिकेला न्याय देण्यासाठी शिक्षक स्वतः सतत शिकणारा, स्वतःला काळानुरूप घडवणारा आणि नवीन आव्हानांना सामोरे जाणारा असणे आवश्यक आहे. यासाठीच शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांची आवश्यकता अपरिहार्य ठरते.
आजच्या युगात ज्ञानाची व्याप्ती अफाट वाढली आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानामुळे माहिती क्षणात उपलब्ध होते. विद्यार्थी आधीपासूनच डिजिटल साधनांशी परिचित असतो. अशा परिस्थितीत जर शिक्षक जुनी पद्धत, जुनाट अध्यापन तंत्रे आणि पाठांतराधिष्ठित दृष्टिकोन घेऊन वर्गात उभा राहिला तर विद्यार्थी त्याला स्वीकारणार नाही. उलट तो शिक्षण प्रक्रियेबद्दल उदासीन बनेल. शिक्षकाने केवळ ज्ञानदात्याची भूमिका न बजावता विद्यार्थ्यांना "कसे शिकायचे" हे शिकवणारा मार्गदर्शक व्हावे लागेल. हे संक्रमण साध्य करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रशिक्षण, नवीन अध्यापन पद्धतींचा परिचय, मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोनाची जाणीव आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर शिकवणारे प्रशिक्षण वर्ग अनिवार्य ठरतात.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 या संदर्भात नवा मैलाचा दगड आहे. या धोरणाने शिक्षकांना शिक्षणप्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे. शिक्षक हे परिवर्तनाचे प्रमुख घटक आहेत, अशी स्पष्ट भूमिका या धोरणात मांडली आहे. पूर्वीचे धोरणेही शिक्षकाच्या भूमिकेबद्दल बोलत होती, परंतु NEP 2020 ने "Teacher as Nation Builder" हा दृष्टीकोन अधिक ठळक केला आहे. हे धोरण शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांना केवळ औपचारिकता न मानता, व्यावसायिक प्रगतीचा महत्त्वाचा टप्पा मानते. त्यानुसार शिक्षकांना नियमितपणे "Continuous Professional Development" मध्ये सहभागी व्हावे लागेल, वर्षाकाठी ठरावीक तासांचे प्रशिक्षण घेणे बंधनकारक असेल, आणि प्रशिक्षणामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान, बहुभाषिकता, समावेशक शिक्षण, जीवनकौशल्ये, मूल्यशिक्षण यांसारख्या घटकांचा समावेश असेल.
शिक्षक प्रशिक्षण वर्गाची आवश्यकता आपण अनेक अंगांनी अनुभवतो. प्रथम म्हणजे शिक्षक स्वतः माणूस आहे. त्याच्या विचारसरणीत, मानसिकतेत, दृष्टिकोनात बदल घडवणे आवश्यक असते. समाज बदलत असतो, विद्यार्थ्यांची पार्श्वभूमी बदलत असते, तंत्रज्ञान सतत नवे आव्हान देत असते. अशावेळी शिक्षक जर जुन्याच चौकटीत अडकून राहिला तर तो विद्यार्थ्यांना आजच्या आणि उद्याच्या आव्हानांसाठी तयार करू शकणार नाही. प्रशिक्षण वर्ग त्याला नव्या सामाजिक वास्तवाचे भान देतात, शैक्षणिक धोरणे समजावून सांगतात, अध्यापनकलेत नवे प्रयोग करण्याची प्रेरणा देतात.
दुसरे म्हणजे शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हा आत्मपरीक्षणाचा प्रवास असतो. शिक्षकाने स्वतःला विचारले पाहिजे – मी माझ्या वर्गात खरोखरच प्रत्येक विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचतो का? मी विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला स्पर्श करतो का? की मी केवळ अभ्यासक्रम संपविण्याच्या मागे लागलो आहे? प्रशिक्षण वर्गात सहभागी होताना शिक्षकाला नवे दृष्टिकोन मिळतात, इतर सहकाऱ्यांशी संवादातून आत्ममंथनाची संधी मिळते. त्यामुळे तो केवळ अध्यापनकौशल्यात सुधारणा करत नाही तर मानवीय दृष्टिकोनातून अधिक संवेदनशील होतो.
तिसरे म्हणजे शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हे राष्ट्रीय उद्दिष्टांशी सुसंगत असतात. NEP 2020 चा हेतू असा आहे की 21व्या शतकातील भारताला सर्जनशील, संशोधक वृत्तीचा, जागतिक स्पर्धेत टिकू शकणारा, पण त्याचबरोबर आपल्या सांस्कृतिक मूल्यांना धरून ठेवणारा नागरिक हवा. हे नागरिक घडवण्याचे काम शिक्षक करणार आहे. परंतु त्याला हे काम करण्यासाठी योग्य मानसिकता, ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्यांचा संगम आवश्यक आहे. प्रशिक्षण वर्ग या सर्वांचा पुरवठा करतात. उदाहरणार्थ, धोरणात प्राधान्य दिलेले "Experiential Learning", "Critical Thinking", "Multilingualism", "Art Integration" इत्यादी घटक शिक्षकांपर्यंत प्रशिक्षण वर्गातून पोहोचतात.
प्रशिक्षण वर्गाची आवश्यकता केवळ शैक्षणिक कौशल्यापुरती मर्यादित नाही. त्याचा विस्तार व्यक्तिमत्व विकास, नैतिक मूल्यांची जाणीव, समावेशक दृष्टिकोन आणि सामाजिक जबाबदारीपर्यंत होतो. अनेकदा शिक्षक फक्त विषय शिकवतो, पण विद्यार्थ्यांच्या मनात विश्वास, प्रेरणा, आत्मविश्वास जागवण्यात अपयशी ठरतो. प्रशिक्षण वर्ग शिक्षकाला "role model" कसा व्हायचा, विद्यार्थ्यांच्या भावनिक जगाशी कसा नातं जोडायचं, विविधतेत एकता कशी साधायची हे शिकवतात.
NEP 2020 मध्ये स्पष्ट केले आहे की शिक्षकांनी सतत प्रगतीशील राहण्यासाठी प्रशिक्षण वर्ग केवळ आरंभीचे न राहता आजीवन शिकण्याचा भाग व्हावेत. शिक्षक हा 'आजीवन विद्यार्थी' आहे, हा दृष्टिकोन या धोरणाचा आत्मा आहे. त्यामुळे प्रत्येक शिक्षकाने प्रशिक्षण वर्गाला "ओझे" म्हणून न पाहता, "संधी" म्हणून स्वीकारणे गरजेचे आहे.
आज शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांची आवश्यकता अधिक तीव्रतेने जाणवते कारण समाजात विद्यार्थ्यांची मानसिकता बदलली आहे. माहिती युगातील विद्यार्थी फक्त ऐकून समाधानी नसतो. तो प्रश्न विचारतो, शंका उपस्थित करतो, माहितीच्या सत्यतेवर संशय घेतो. अशा विद्यार्थ्याला जुनेच धडे सांगून गप्प बसवणे शक्य नाही. शिक्षकाने त्याच्या प्रश्नांना सकारात्मकतेने सामोरे जावे, शंकांना मार्गदर्शन करावे आणि त्याला शोध घेण्यास प्रवृत्त करावे लागते. यासाठी अध्यापनात संशोधनाधिष्ठित पद्धती, संवादात्मक पद्धती, तंत्रज्ञानाचा वापर या सर्वांचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. प्रशिक्षण वर्ग शिक्षकाला याची तयारी करून देतात.
शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हा केवळ व्यावसायिक जबाबदारी नसून मानवी कर्तव्य आहे. जेव्हा शिक्षक स्वतःचे आकलन वाढवतो, तंत्रज्ञान स्वीकारतो, मूल्ये रुजवतो, तेव्हा तो विद्यार्थ्यांच्या जीवनात प्रकाश पेरतो. एका अर्थाने शिक्षक प्रशिक्षण म्हणजे "स्वतःला सतत नवीकरणे" होय. ज्याने स्वतःला नवीकरण करण्याची तयारी ठेवली तोच काळाच्या कसोटीवर टिकतो.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 ने स्वप्न रंगवले आहे की 2040 पर्यंत भारत जागतिक दर्जाच्या शिक्षणव्यवस्थेसह ज्ञानकेंद्र बनावा. हे स्वप्न केवळ इमारती, साधने, तंत्रज्ञानाने पूर्ण होणार नाही. ते पूर्ण करणार आहेत शिक्षक, आणि त्यांना सक्षम करणारे प्रशिक्षण वर्ग. त्यामुळे शिक्षक प्रशिक्षणाची आवश्यकता ही केवळ व्यावसायिक गरज नसून राष्ट्रीय प्रगतीसाठी अपरिहार्य अट आहे.
म्हणूनच आज प्रत्येक शिक्षकाने हा प्रश्न स्वतःला विचारावा – मी माझ्या विद्यार्थ्यांसाठी काळाच्या गरजेनुसार बदलतो का? मी माझ्या समाजासाठी मूल्यांचे भान देतो का? मी माझ्या राष्ट्रासाठी परिवर्तनाचा वाहक बनतो का? जर उत्तर होकारार्थी हवे असेल तर शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांना आपलेसे करणे हाच एकमेव मार्ग आहे. शिक्षक प्रशिक्षण म्हणजे आत्मशोध, आत्मविकास आणि अखेरीस समाजविकास.
No comments:
Post a Comment