कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज

 *कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज*:- 

अमेय एदलाबादकर 

मानवाच्या जीवनात कीर्ती, लौकिक, समाजमान्यता या गोष्टींना खूप मोठे स्थान दिले जाते. जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंत माणूस कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे इतरांच्या नजरेत आपले अस्तित्व ठसवू पाहतो. शाळेत असताना विद्यार्थ्याला चांगले गुण मिळवून कीर्ती मिळवायची असते, खेळाडूला मैदानावर विजय मिळवून समाजात नाव कमवायचे असते, कलाकाराला प्रेक्षकांच्या टाळ्या ऐकायच्या असतात, राजकारणी व्यक्तीला जनतेची लोकप्रियता हवी असते आणि विद्वानाला आपल्या ग्रंथांद्वारे समाजाने गौरवावे असे वाटते. पण या सर्व प्रवासामध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न विसरला जातो – या सर्व कीर्तीमुळे खऱ्या अर्थाने मला काय लाभणार आहे? माझ्या अंतःकरणाला समाधान मिळणार आहे का? संत ज्ञानेश्वरांनी विचारलेले हे वचन – “कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज” – आपल्याला या प्रश्नाशी भिडायला भाग पाडते.

कीर्ती म्हणजे काय? ही म्हणजे समाजाने केलेली प्रशंसा. माणसाच्या कार्याला, त्याच्या यशाला समाजाने मान्यता दिली की त्याला कीर्ती मिळते. पण समाजाचे लक्ष चंचल असते. आज ज्या व्यक्तीला समाज गौरवतो, उद्या त्याच व्यक्तीला टीकेच्या झोडप्यात टाकतो. काल ज्याला नायक मानले गेले, त्यालाच आज खलनायक ठरवले जाते. मग अशी कीर्ती किती टिकाऊ असते? एका फुग्याप्रमाणे ती क्षणात फुगते आणि क्षणात फुटते. त्यामुळे जर आपल्या जीवनाचा आधार आपण या कीर्तीवर ठेवला, तर आपले आयुष्य भ्रमात गेले असेच म्हणावे लागेल.

जीवनाचा खरा आनंद म्हणजे आत्मतृप्ती. माझ्या कर्मामुळे माझ्या मनाला समाधान मिळाले, तरच ते कार्य यशस्वी म्हणता येते. बाहेरच्या टाळ्यांची वाट पाहत राहिलो, तर माझ्या कार्याची दिशा बदलते. उदाहरणार्थ, एखादा शिक्षक जर विद्यार्थ्यांचे भले व्हावे या हेतूने शिकवत असेल, तर त्याला आतून आनंद मिळतो. पण जर तो केवळ लोक म्हणतील म्हणून, समाज माझी स्तुती करेल म्हणून शिकवायला लागला, तर त्याच्या अध्यापनात कृत्रिमता येते. मग ते कार्य टिकत नाही. म्हणूनच संतवचन आपल्याला शिकवते की कीर्तीपेक्षा कार्याचा आत्मा महत्त्वाचा आहे.

आपण गीतेतील विचार आठवूया – “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन”. मनुष्याला कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण फळाची अपेक्षा करू नये. फळाची, टाळ्यांची, कीर्तीची अपेक्षा हा आपल्याला गुलाम बनवणारा सापळा आहे. कारण अपेक्षा अपूर्ण राहिली तर निराशा येते, अपेक्षा पूर्ण झाली तर ती आणखी वाढते. मग मनुष्य स्वतंत्र राहत नाही. त्याच्या कृतींचा केंद्रबिंदू ‘इतर काय म्हणतील’ हा होतो. पण खरी स्वातंत्र्यप्राप्ती म्हणजे आपले कर्म हे आपल्याला अंतःकरणातून योग्य वाटते म्हणून करणे.

कीर्ती माणसाला बाहेरून बंधनात टाकते. आपण कितीही कार्य केले, कितीही नवे मार्ग दाखवले तरी लोक काय म्हणतील याची भीती कायम असते. मग कृती ही स्वातंत्र्याने होत नाही, तर समाजाला खूष करण्यासाठी घडते. ही मानसिक गुलामीच आहे. म्हणूनच विवेकानंदांनीही सांगितले आहे की खरा मनुष्य तोच जो स्वतःच्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकतो, लोकांच्या कौतुकाकडे किंवा टीकेकडे फार लक्ष देत नाही.

माणसाच्या अंतःकरणातील खरी भूक ही समाधानाची आहे. समाधान बाहेरच्या गोष्टींनी येत नाही, ते आपल्या आंतरिक जाणिवेतून येते. आपण केलेले कार्य समाजाला उपकारक ठरले, एखाद्याचा जीवनमार्ग बदलला, एखाद्याला आधार मिळाला, एखाद्याचे दुःख कमी झाले – एवढे पुरेसे आहे. ही जाणीव की ‘माझ्या कार्यामुळे जग थोडेफार चांगले झाले’ हीच खरी आत्मतृप्ती आहे. या आत्मतृप्तीसमोर समाजाची कीर्ती तुच्छ आहे.

इतिहास साक्षीदार आहे की अनेक थोर पुरुषांना त्यांच्या कार्यकाळात समाजाकडून मान्यता मिळाली नाही. संत तुकारामांना काळातीत मान्यता मिळण्यासाठी बराच काळ गेला, संत कबीरांना आयुष्यभर टीकेला सामोरे जावे लागले, महात्मा गांधींना त्यांच्या काळातच विरोधकांची टीका सोसावी लागली. पण तरीही या लोकांनी आपले कार्य सोडले नाही, कारण त्यांचा आधार बाह्य कीर्ती नव्हती तर अंतःकरणातील शुद्धता होती. म्हणूनच त्यांचे कार्य आजही जिवंत आहे.

माणसाने जर केवळ कीर्तीसाठी काम केले, तर त्याचे कार्य हे रंगमंचावरील अभिनयासारखे असते. पडदा खाली आला की सगळा देखावा संपतो. पण ज्याने आत्मतृप्तीसाठी, खऱ्या अर्थाने कर्तव्य म्हणून काम केले, त्याचे कार्य काळाच्या पडद्यावरही जिवंत राहते. कारण ते कार्य ‘जग पाहोनि माझा मज’ या विचाराने केलेले असते.

आजच्या काळात या विचाराची नितांत गरज आहे. सोशल मीडियाच्या युगात प्रत्येकाला प्रसिद्ध व्हायचे आहे, प्रत्येकाला ‘लाईक्स’ आणि ‘फॉलोअर्स’ हवे आहेत. पण या प्रसिद्धीमुळे खरे समाधान मिळते का? क्षणभर कौतुक मिळाले, पण दुसऱ्या दिवशी विस्मरण आले. म्हणून आज तरुण पिढीने ‘कीर्ती काय करील मज’ हा विचार आत्मसात केला पाहिजे. आपले ध्येय हे बाहेरच्या कौतुकावर न ठेवता आपल्या कार्याच्या प्रामाणिकतेवर ठेवले पाहिजे.

कीर्तीपेक्षा मूल्यवान गोष्ट म्हणजे सेवा. एखाद्याच्या आयुष्यात प्रकाश पाडणे, निराशेला आशेची किरणे देणे, ज्ञानाचा दीप पेटवणे – या सेवेमध्येच खरे समाधान आहे. यातून मिळणारा आनंद हा चिरंतन आहे, बाह्य कीर्तीप्रमाणे क्षणभंगुर नाही.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की जीवनाचे ध्येय कीर्ती नव्हे तर कर्तव्य असावे. टाळ्या, कौतुक, प्रसिद्धी या येत-जात राहतात, पण आपली कर्मनिष्ठा, आपली सेवा, आपला प्रामाणिक प्रयत्न हे कायम टिकतात. म्हणूनच संतज्ञानेश्वरांनी केलेला प्रश्न हा फक्त संतवाणी नसून जीवनाची दिशा दाखवणारा मंत्र आहे – “कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज”.

*अमेय प्रकाश एदलाबादकर*