आत्मज्ञान नसेल तर पांडित्य काय कामाचे?

 “पांडित्याचा गवसणी, व्यर्थ परी नाही जाणी,

तरी नाही लाभे सानी, आत्मज्ञानावाचून॥”

मानवाला ज्ञानाची ओढ आहे. तो लहानपणापासूनच शिक्षण, विद्या, वाचन यांत रमतो. त्याला वाटते की जितके अधिक ग्रंथ वाचू, तितके आपण श्रेष्ठ होऊ. पण संत तुकाराम महाराजांनी अनुभवातून जे सांगितले ते एक गंभीर सत्य आहे—केवळ पांडित्याची गवसणी कितीही घेतली, तरी आत्मज्ञानाशिवाय खरी शांतता आणि खरी समृद्धी मिळत नाही.

तुकाराम म्हणतात—

“वृथा शास्त्र चर्चा, ज्ञानाचा केला गवगवा।

नाही जरी ठावा, आत्मारामाचा॥”

या शब्दांत स्पष्ट आहे की बाह्य शास्त्र चर्चा, तत्त्वज्ञानाची गर्जना निरर्थक आहे, जर मनाने आत्मारामाशी नाते जोडले नाही तर. विद्वत्ता अनेकदा अहंकाराचे पीक उगवते. “मी एवढे वाचले, मला सगळे कळते” हा गर्व माणसाला अंध करतो. पण आत्मज्ञान त्याला नम्रतेचा प्रकाश देतो.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात—

“जें जें जेवीं येईल तें तें तेंवीं पाहिजे।

ज्याचा जो जो भाव असे तो तो तोचि॥”

ज्ञानेश्वरांचा हा दृष्टिकोन सांगतो की जगातील सर्व अनुभव आत्मज्ञानाच्या कळसावरच समजतात. बाह्य विद्वत्ता जगाची माहिती देते, पण आत्मज्ञान जगाचा अर्थ सांगते.

इतिहास पाहिला तर बुद्धाचा जीवनप्रवास याचे उदाहरण आहे. तो राजकुमार सिद्धार्थ म्हणून सर्व शास्त्रात पारंगत झाला, तरी त्याला अस्वस्थता कमी झाली नाही. पण जेव्हा त्याने आत्मज्ञानाचा शोध घेतला, तेव्हा तो बुद्ध झाला. त्याने सांगितले—“अप्प दीपो भव” म्हणजे स्वतःच्या आत्मज्ञानानेच जीवन प्रकाशित कर.

तसाच अनुभव कबीरांनी शब्दांत मांडला—

“पढी पढ़ी जग मुआ, पंडित भया न कोय।

ढाई आखर प्रेम का, पढ़े सो पंडित होय॥”

कबीरांच्या या दोह्याचा अर्थ स्पष्ट आहे—शेकडो ग्रंथ वाचूनही माणूस पंडित होत नाही; खरी विद्वत्ता प्रेमात, आत्मज्ञानात दडलेली आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे दिसते. आज शिक्षणाच्या शर्यतीत तरुण लाखो रुपये खर्च करून उच्च पदव्या मिळवतात, पण मनःशांती कुठे हरवते. पैसा, कीर्ती, यश मिळाले तरी अस्वस्थता, तणाव, अपूर्णता कमी होत नाही. कारण त्यांनी बाह्य विद्या मिळवली पण आत्मज्ञानाकडे वळले नाही. म्हणून तुकाराम वारंवार आठवण करून देतात—

“पुस्तक वाचिले, न कळे परमार्थ।

तुका म्हणे व्यर्थ, खरा तो अनुभव॥”

आत्मज्ञान म्हणजे गूढ तत्त्वज्ञान नव्हे. ते म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव. आपण फक्त शरीर नाही, आपण फक्त विचार नाही, आपण त्यापलीकडील शाश्वत आत्मा आहोत. ही जाणीव झाली की दुःख-आनंद, लाभ-हानी यांत समत्व निर्माण होते. या अवस्थेत विद्या अहंकाराची नसून विनयाची होते.

आजच्या काळात या संतवचनांचा विचार अधिक गरजेचा आहे. कारण आपल्या समाजात शिक्षणाची प्रचंड धडपड आहे; पांडित्याच्या शर्यतीत प्रत्येक जण धावत आहे. पण आत्मज्ञानाच्या शोधाकडे कोणी फारसे वळत नाही. त्यामुळे मानसिक ताण, नैराश्य, अपूर्णतेची भावना वाढते. उपाय स्पष्ट आहे—विद्येला आत्मज्ञानाची दिशा द्यावी. ध्यान, स्वाध्याय, संतवाङ्मयाचा अभ्यास, प्रार्थना—हे सारे आत्मज्ञानाचे दरवाजे आहेत.

तुकाराम महाराज शेवटी म्हणतात—

“तुका म्हणे जे पंडित होती।

ते होती आत्मज्ञानें समृद्धी॥”

खरी समृद्धी, खरी शांती, खरे समाधान हे आत्मज्ञानातूनच येते. पांडित्य हे साधन आहे, ध्येय नव्हे. पांडित्य समाजात मान मिळवून देईल, पण आत्मज्ञान जीवनाला अर्थ देईल. म्हणूनच पांडित्याची गवसणी कितीही घेतली, तरी आत्मज्ञानाशिवाय खरी संपत्ती लाभत नाही.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर 

नागपूर

मी उत्तम अध्यापन कसे करावे :- अमेय एदलाबादकर

 मी उत्तम अध्यापन कसे करावे

अध्यापन ही फक्त एक नोकरी नाही, तर ती एक साधना आहे, एक तपश्चर्या आहे, एक जबाबदारी आहे. शिक्षक या शब्दामागे केवळ धडे शिकवणारा मनुष्य नसून, भविष्यातील पिढ्यांचा घडविणारा शिल्पकार दडलेला आहे. वर्गात उभा राहून मी फक्त एखादे गणित सोडवत नाही, इतिहास सांगत नाही किंवा भाषेची व्याकरण शिकवत नाही; मी प्रत्यक्षात एका जिवंत माणसाचा, एका कोवळ्या मनाचा, एका उगवत्या विचारांचा, एका स्वप्नाळू डोळ्यांचा प्रवास घडवत असतो. त्यामुळे “मी उत्तम अध्यापन कसे करावे” हा प्रश्न म्हणजे माझ्या अस्तित्वालाच छेद देणारा प्रश्न आहे.

उत्तम अध्यापनाची सुरुवात माझ्यापासूनच होते. मी स्वतः जर शिकणारा असेन, शोध घेणारा असेन, प्रश्न विचारणारा असेन, तरच मी इतरांनाही शिकवू शकतो. आजच्या युगात ज्ञानाचे स्रोत अमर्याद आहेत. इंटरनेटवर विद्यार्थ्यांना क्षणात हजारो माहिती उपलब्ध होते. मग शिक्षकाची खरी किंमत काय? ती म्हणजे फक्त माहिती देणे नाही, तर माहितीला समजामध्ये रूपांतर करणे आणि समजाला शहाणपणामध्ये रूपांतर करणे. मी विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकातील धडे सांगत बसलो, तर ते त्यांना कुठेही मिळू शकतात. पण जर मी त्यांना विचार करण्याची पद्धत शिकवली, समस्या सोडवण्याची दृष्टी दिली, स्वतःच्या मर्यादा ओलांडण्याची हिंमत दिली, तरच माझे अध्यापन उत्तम ठरेल.

माझ्या अध्यापनात जिव्हाळा आणि संवेदनशीलता असणे अपरिहार्य आहे. विद्यार्थी माझ्या शब्दांना तेव्हाच कान देतात, जेव्हा त्यांना माझ्या डोळ्यांत प्रेम दिसते. मी जर फक्त शिक्षक म्हणूनच उभा राहिलो, तर माझे अध्यापन कोरडे होईल. पण मी जर त्यांच्यासाठी मार्गदर्शक, मित्र, प्रेरणास्थान झालो, तर माझे अध्यापन जिवंत होईल. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा आहे. एखादा बोलका असतो, एखादा लाजाळू असतो, एखाद्याला प्रश्न विचारायला आवडते, तर एखाद्याला शांत बसून निरीक्षण करायला आवडते. मला या सगळ्यांच्या जगात शिरावे लागते. कारण उत्तम अध्यापन म्हणजे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला जागा देणे होय.

विद्यार्थ्यांचे मन जिंकण्यासाठी माझ्या अध्यापनात ओज आणि लय असली पाहिजे. जर माझे बोलणे यंत्रमानवासारखे कोरडे असेल, तर विद्यार्थी काही वेळ ऐकतील, पण लवकरच कंटाळतील. पण जर माझ्या आवाजात उतार-चढाव असेल, उदाहरणे रंजक असतील, कथांमध्ये रस असेल, विनोदामध्ये सौंदर्य असेल, तर विद्यार्थी नकळत गुंततात. त्यामुळे माझ्या अध्यापनात सर्जनशीलतेचा अंश हवा, कल्पनाशक्तीची झेप हवी, आणि संवादात प्रामाणिकपणा हवा.

तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करणे हे आधुनिक अध्यापनाचे वैशिष्ट्य आहे. आजच्या विद्यार्थ्यांना दृश्य माध्यमातून शिकायला आवडते. चित्रे, सादरीकरणे, व्हिडिओ, सिम्युलेशन यांमधून संकल्पना लगेच लक्षात राहतात. पण तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहून मी माझ्या उपस्थितीचे महत्त्व कमी करू नये. कारण तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी विद्यार्थ्यांच्या मनाला भिडणारे व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांची प्रेरणा हे फक्त शिक्षक देऊ शकतात. त्यामुळे माझ्यासाठी तंत्रज्ञान हे साधन आहे, पण अध्यापनाचा आत्मा मी स्वतः आहे.

माझ्या अध्यापनात मूल्यांची पेरणी असली पाहिजे. मी शिकवलेले धडे विद्यार्थी विसरतील, पण मी दिलेली शिकवण त्यांना आयुष्यभर सोबत करेल. जर मी त्यांना प्रामाणिकपणा शिकवला, कष्टाची सवय लावली, संवेदनशीलता रुजवली, तर ते उत्तम नागरिक बनतील. माझ्या अध्यापनातून जर विद्यार्थ्यांना फक्त परीक्षा पास होण्यासाठी मदत मिळाली, तर ते अपुरे आहे. त्यातून त्यांना आयुष्य जगायला शिकायला हवे. म्हणूनच उत्तम अध्यापन हे गुणांच्या पलीकडे जाऊन माणूस घडवणारे असते.

मी जर खरेच उत्तम अध्यापन करू इच्छितो, तर मला नवनवीन प्रयोग करण्याची तयारी ठेवावी लागेल. पारंपरिक पद्धतींचा सन्मान करतानाच मला नवे मार्ग स्वीकारावे लागतील. कधी धडे कथा स्वरूपात सांगावे लागतील, कधी नाट्यरूपाने सादर करावे लागतील, कधी विद्यार्थ्यांना गटचर्चेत सहभागी करून घ्यावे लागेल. कधी प्रयोगशाळेत प्रत्यक्ष अनुभव द्यावा लागेल, तर कधी त्यांना बाहेर घेऊन जाऊन जीवनाशी जोडून शिकवावे लागेल. कारण शिक्षण फक्त वर्गखोल्यांत मर्यादित नसते; ते जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात फुलते.

उत्तम अध्यापनाची खरी कसोटी म्हणजे आत्मपरीक्षण. दररोज वर्ग संपल्यानंतर मी स्वतःला विचारले पाहिजे—आज मी काय चांगले केले? काय अपुरे राहिले? विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यात आनंद दिसला का? त्यांनी प्रश्न विचारले का? जर उत्तर समाधानकारक नसेल, तर मला माझी पद्धत बदलावी लागेल. शिक्षक म्हणून मी परिपूर्ण होऊ शकत नाही, पण परिपूर्णतेच्या दिशेने जाण्यासाठी मी सतत प्रयत्न करू शकतो. आत्मपरीक्षणाशिवाय प्रगती नाही.

माझ्यासाठी शिक्षक हा शेतकऱ्यासारखाच आहे. जसा शेतकरी बी पेरून त्याची काळजी घेतो, पाणी घालतो, खत देतो, आणि संयमाने पीक येण्याची वाट पाहतो, तसाच मी विद्यार्थ्यांच्या मनात बीजे पेरतो. लगेच त्याचे फळ दिसत नाही. पण वर्षानुवर्षांनी जेव्हा ते विद्यार्थी समाजात उभे राहतात, जबाबदाऱ्या सांभाळतात, नेतृत्व करतात, तेव्हा माझ्या अध्यापनाचे खरे यश दिसते. माझ्या एका शब्दाने, एका प्रेरणादायी क्षणाने एखाद्या विद्यार्थ्याचे जीवन बदलते, ही जाणीवच माझ्यासाठी उत्तम अध्यापनाची प्रेरणा आहे.

उत्तम अध्यापन म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनात ज्ञानाची, विचारांची आणि स्वप्नांची ज्वाला पेटवणे. माझ्या शब्दांतून जर त्यांच्या डोळ्यात नवे स्वप्न उगवले, त्यांच्या मनात नवी दिशा निर्माण झाली, तर मी यशस्वी आहे. अध्यापनाचा उद्देश गुणपत्रिका नव्हे, तर जीवनाला आकार देणे आहे. माझ्या अध्यापनातून जर समाजात संवेदनशील, जबाबदार, प्रामाणिक आणि सशक्त माणसे तयार झाली, तरच ते खरे उत्तम अध्यापन ठरेल.

म्हणूनच मला सतत शिकत राहावे लागेल, विद्यार्थ्यांशी जिव्हाळ्याचे नाते जोडावे लागेल, प्रेरणा द्यावी लागेल, नवे प्रयोग करावे लागतील, आणि दररोज आत्मपरीक्षण करावे लागेल. उत्तम अध्यापन ही एक अखंड प्रक्रिया आहे. ती कधी संपत नाही, ती कधी थांबत नाही. प्रत्येक दिवस नवा आहे, प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा आहे, प्रत्येक परिस्थिती अनोखी आहे. मी जर या प्रवासात समर्पणाने, संवेदनशीलतेने आणि प्रेरणेने पुढे गेलो, तर माझे अध्यापन केवळ उत्तमच नव्हे तर अविस्मरणीय ठरेल.

शिक्षक म्हणून माझ्या हातात फक्त विद्यार्थ्यांचे भविष्यच नाही, तर संपूर्ण समाजाचे भविष्य आहे. कारण प्रत्येक पिढी पुढच्या पिढीला शिक्षणातून घडवते. मी जर माझे काम उत्तम केले, तर त्याचा परिणाम शेकडो घरांवर, हजारो जीवनांवर, आणि अखेर संपूर्ण राष्ट्रावर होईल. ही जाणीवच माझ्या अध्यापनाला पवित्र करते, गंभीर करते, आणि मला अधिक समर्पित बनवते.

म्हणून मी ठामपणे सांगतो की, माझे अध्यापन हे केवळ व्यावसायिक कर्तव्य नाही, तर ते माझे जीवनधर्म आहे. मी जिवंत असेपर्यंत शिकवत राहीन, शिकत राहीन, प्रेरणा देत राहीन. कारण उत्तम अध्यापन हा एकच मार्ग आहे, ज्यातून मी माझ्या अस्तित्वाला अर्थ देऊ शकतो, आणि समाजाला खऱ्या अर्थाने प्रकाश देऊ शकतो.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर 

नागपूर

कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज

 *कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज*:- 

अमेय एदलाबादकर 

मानवाच्या जीवनात कीर्ती, लौकिक, समाजमान्यता या गोष्टींना खूप मोठे स्थान दिले जाते. जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंत माणूस कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे इतरांच्या नजरेत आपले अस्तित्व ठसवू पाहतो. शाळेत असताना विद्यार्थ्याला चांगले गुण मिळवून कीर्ती मिळवायची असते, खेळाडूला मैदानावर विजय मिळवून समाजात नाव कमवायचे असते, कलाकाराला प्रेक्षकांच्या टाळ्या ऐकायच्या असतात, राजकारणी व्यक्तीला जनतेची लोकप्रियता हवी असते आणि विद्वानाला आपल्या ग्रंथांद्वारे समाजाने गौरवावे असे वाटते. पण या सर्व प्रवासामध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न विसरला जातो – या सर्व कीर्तीमुळे खऱ्या अर्थाने मला काय लाभणार आहे? माझ्या अंतःकरणाला समाधान मिळणार आहे का? संत ज्ञानेश्वरांनी विचारलेले हे वचन – “कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज” – आपल्याला या प्रश्नाशी भिडायला भाग पाडते.

कीर्ती म्हणजे काय? ही म्हणजे समाजाने केलेली प्रशंसा. माणसाच्या कार्याला, त्याच्या यशाला समाजाने मान्यता दिली की त्याला कीर्ती मिळते. पण समाजाचे लक्ष चंचल असते. आज ज्या व्यक्तीला समाज गौरवतो, उद्या त्याच व्यक्तीला टीकेच्या झोडप्यात टाकतो. काल ज्याला नायक मानले गेले, त्यालाच आज खलनायक ठरवले जाते. मग अशी कीर्ती किती टिकाऊ असते? एका फुग्याप्रमाणे ती क्षणात फुगते आणि क्षणात फुटते. त्यामुळे जर आपल्या जीवनाचा आधार आपण या कीर्तीवर ठेवला, तर आपले आयुष्य भ्रमात गेले असेच म्हणावे लागेल.

जीवनाचा खरा आनंद म्हणजे आत्मतृप्ती. माझ्या कर्मामुळे माझ्या मनाला समाधान मिळाले, तरच ते कार्य यशस्वी म्हणता येते. बाहेरच्या टाळ्यांची वाट पाहत राहिलो, तर माझ्या कार्याची दिशा बदलते. उदाहरणार्थ, एखादा शिक्षक जर विद्यार्थ्यांचे भले व्हावे या हेतूने शिकवत असेल, तर त्याला आतून आनंद मिळतो. पण जर तो केवळ लोक म्हणतील म्हणून, समाज माझी स्तुती करेल म्हणून शिकवायला लागला, तर त्याच्या अध्यापनात कृत्रिमता येते. मग ते कार्य टिकत नाही. म्हणूनच संतवचन आपल्याला शिकवते की कीर्तीपेक्षा कार्याचा आत्मा महत्त्वाचा आहे.

आपण गीतेतील विचार आठवूया – “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन”. मनुष्याला कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण फळाची अपेक्षा करू नये. फळाची, टाळ्यांची, कीर्तीची अपेक्षा हा आपल्याला गुलाम बनवणारा सापळा आहे. कारण अपेक्षा अपूर्ण राहिली तर निराशा येते, अपेक्षा पूर्ण झाली तर ती आणखी वाढते. मग मनुष्य स्वतंत्र राहत नाही. त्याच्या कृतींचा केंद्रबिंदू ‘इतर काय म्हणतील’ हा होतो. पण खरी स्वातंत्र्यप्राप्ती म्हणजे आपले कर्म हे आपल्याला अंतःकरणातून योग्य वाटते म्हणून करणे.

कीर्ती माणसाला बाहेरून बंधनात टाकते. आपण कितीही कार्य केले, कितीही नवे मार्ग दाखवले तरी लोक काय म्हणतील याची भीती कायम असते. मग कृती ही स्वातंत्र्याने होत नाही, तर समाजाला खूष करण्यासाठी घडते. ही मानसिक गुलामीच आहे. म्हणूनच विवेकानंदांनीही सांगितले आहे की खरा मनुष्य तोच जो स्वतःच्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकतो, लोकांच्या कौतुकाकडे किंवा टीकेकडे फार लक्ष देत नाही.

माणसाच्या अंतःकरणातील खरी भूक ही समाधानाची आहे. समाधान बाहेरच्या गोष्टींनी येत नाही, ते आपल्या आंतरिक जाणिवेतून येते. आपण केलेले कार्य समाजाला उपकारक ठरले, एखाद्याचा जीवनमार्ग बदलला, एखाद्याला आधार मिळाला, एखाद्याचे दुःख कमी झाले – एवढे पुरेसे आहे. ही जाणीव की ‘माझ्या कार्यामुळे जग थोडेफार चांगले झाले’ हीच खरी आत्मतृप्ती आहे. या आत्मतृप्तीसमोर समाजाची कीर्ती तुच्छ आहे.

इतिहास साक्षीदार आहे की अनेक थोर पुरुषांना त्यांच्या कार्यकाळात समाजाकडून मान्यता मिळाली नाही. संत तुकारामांना काळातीत मान्यता मिळण्यासाठी बराच काळ गेला, संत कबीरांना आयुष्यभर टीकेला सामोरे जावे लागले, महात्मा गांधींना त्यांच्या काळातच विरोधकांची टीका सोसावी लागली. पण तरीही या लोकांनी आपले कार्य सोडले नाही, कारण त्यांचा आधार बाह्य कीर्ती नव्हती तर अंतःकरणातील शुद्धता होती. म्हणूनच त्यांचे कार्य आजही जिवंत आहे.

माणसाने जर केवळ कीर्तीसाठी काम केले, तर त्याचे कार्य हे रंगमंचावरील अभिनयासारखे असते. पडदा खाली आला की सगळा देखावा संपतो. पण ज्याने आत्मतृप्तीसाठी, खऱ्या अर्थाने कर्तव्य म्हणून काम केले, त्याचे कार्य काळाच्या पडद्यावरही जिवंत राहते. कारण ते कार्य ‘जग पाहोनि माझा मज’ या विचाराने केलेले असते.

आजच्या काळात या विचाराची नितांत गरज आहे. सोशल मीडियाच्या युगात प्रत्येकाला प्रसिद्ध व्हायचे आहे, प्रत्येकाला ‘लाईक्स’ आणि ‘फॉलोअर्स’ हवे आहेत. पण या प्रसिद्धीमुळे खरे समाधान मिळते का? क्षणभर कौतुक मिळाले, पण दुसऱ्या दिवशी विस्मरण आले. म्हणून आज तरुण पिढीने ‘कीर्ती काय करील मज’ हा विचार आत्मसात केला पाहिजे. आपले ध्येय हे बाहेरच्या कौतुकावर न ठेवता आपल्या कार्याच्या प्रामाणिकतेवर ठेवले पाहिजे.

कीर्तीपेक्षा मूल्यवान गोष्ट म्हणजे सेवा. एखाद्याच्या आयुष्यात प्रकाश पाडणे, निराशेला आशेची किरणे देणे, ज्ञानाचा दीप पेटवणे – या सेवेमध्येच खरे समाधान आहे. यातून मिळणारा आनंद हा चिरंतन आहे, बाह्य कीर्तीप्रमाणे क्षणभंगुर नाही.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की जीवनाचे ध्येय कीर्ती नव्हे तर कर्तव्य असावे. टाळ्या, कौतुक, प्रसिद्धी या येत-जात राहतात, पण आपली कर्मनिष्ठा, आपली सेवा, आपला प्रामाणिक प्रयत्न हे कायम टिकतात. म्हणूनच संतज्ञानेश्वरांनी केलेला प्रश्न हा फक्त संतवाणी नसून जीवनाची दिशा दाखवणारा मंत्र आहे – “कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज”.

*अमेय प्रकाश एदलाबादकर*

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 आणि शिक्षक प्रशिक्षणाची आवश्यकता

 शिक्षण हे केवळ ज्ञानप्राप्तीचे साधन नाही तर मानवी जीवनाला दिशा देणारी, समाजरचनेला मूल्याधिष्ठित करणारी आणि राष्ट्राला प्रगतिपथावर नेणारी सर्वात प्रभावी प्रक्रिया आहे. समाजाच्या भवितव्यास आकार देणारे घटक अनेक असले तरी त्यात शिक्षक हा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. शिक्षक म्हणजे फक्त माहिती देणारा व्यक्ती नसून तो मूल्यांचा संवाहक, विचारप्रवर्तक, सामाजिक बदलांचा वाहक आणि विद्यार्थ्यांच्या अंतरात्म्याला घडवणारा प्रेरणास्रोत असतो. अशा या महत्त्वपूर्ण भूमिकेला न्याय देण्यासाठी शिक्षक स्वतः सतत शिकणारा, स्वतःला काळानुरूप घडवणारा आणि नवीन आव्हानांना सामोरे जाणारा असणे आवश्यक आहे. यासाठीच शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांची आवश्यकता अपरिहार्य ठरते.

आजच्या युगात ज्ञानाची व्याप्ती अफाट वाढली आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानामुळे माहिती क्षणात उपलब्ध होते. विद्यार्थी आधीपासूनच डिजिटल साधनांशी परिचित असतो. अशा परिस्थितीत जर शिक्षक जुनी पद्धत, जुनाट अध्यापन तंत्रे आणि पाठांतराधिष्ठित दृष्टिकोन घेऊन वर्गात उभा राहिला तर विद्यार्थी त्याला स्वीकारणार नाही. उलट तो शिक्षण प्रक्रियेबद्दल उदासीन बनेल. शिक्षकाने केवळ ज्ञानदात्याची भूमिका न बजावता विद्यार्थ्यांना "कसे शिकायचे" हे शिकवणारा मार्गदर्शक व्हावे लागेल. हे संक्रमण साध्य करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रशिक्षण, नवीन अध्यापन पद्धतींचा परिचय, मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोनाची जाणीव आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर शिकवणारे प्रशिक्षण वर्ग अनिवार्य ठरतात.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 या संदर्भात नवा मैलाचा दगड आहे. या धोरणाने शिक्षकांना शिक्षणप्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे. शिक्षक हे परिवर्तनाचे प्रमुख घटक आहेत, अशी स्पष्ट भूमिका या धोरणात मांडली आहे. पूर्वीचे धोरणेही शिक्षकाच्या भूमिकेबद्दल बोलत होती, परंतु NEP 2020 ने "Teacher as Nation Builder" हा दृष्टीकोन अधिक ठळक केला आहे. हे धोरण शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांना केवळ औपचारिकता न मानता, व्यावसायिक प्रगतीचा महत्त्वाचा टप्पा मानते. त्यानुसार शिक्षकांना नियमितपणे "Continuous Professional Development" मध्ये सहभागी व्हावे लागेल, वर्षाकाठी ठरावीक तासांचे प्रशिक्षण घेणे बंधनकारक असेल, आणि प्रशिक्षणामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान, बहुभाषिकता, समावेशक शिक्षण, जीवनकौशल्ये, मूल्यशिक्षण यांसारख्या घटकांचा समावेश असेल.

शिक्षक प्रशिक्षण वर्गाची आवश्यकता आपण अनेक अंगांनी अनुभवतो. प्रथम म्हणजे शिक्षक स्वतः माणूस आहे. त्याच्या विचारसरणीत, मानसिकतेत, दृष्टिकोनात बदल घडवणे आवश्यक असते. समाज बदलत असतो, विद्यार्थ्यांची पार्श्वभूमी बदलत असते, तंत्रज्ञान सतत नवे आव्हान देत असते. अशावेळी शिक्षक जर जुन्याच चौकटीत अडकून राहिला तर तो विद्यार्थ्यांना आजच्या आणि उद्याच्या आव्हानांसाठी तयार करू शकणार नाही. प्रशिक्षण वर्ग त्याला नव्या सामाजिक वास्तवाचे भान देतात, शैक्षणिक धोरणे समजावून सांगतात, अध्यापनकलेत नवे प्रयोग करण्याची प्रेरणा देतात.

दुसरे म्हणजे शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हा आत्मपरीक्षणाचा प्रवास असतो. शिक्षकाने स्वतःला विचारले पाहिजे – मी माझ्या वर्गात खरोखरच प्रत्येक विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचतो का? मी विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला स्पर्श करतो का? की मी केवळ अभ्यासक्रम संपविण्याच्या मागे लागलो आहे? प्रशिक्षण वर्गात सहभागी होताना शिक्षकाला नवे दृष्टिकोन मिळतात, इतर सहकाऱ्यांशी संवादातून आत्ममंथनाची संधी मिळते. त्यामुळे तो केवळ अध्यापनकौशल्यात सुधारणा करत नाही तर मानवीय दृष्टिकोनातून अधिक संवेदनशील होतो.

तिसरे म्हणजे शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हे राष्ट्रीय उद्दिष्टांशी सुसंगत असतात. NEP 2020 चा हेतू असा आहे की 21व्या शतकातील भारताला सर्जनशील, संशोधक वृत्तीचा, जागतिक स्पर्धेत टिकू शकणारा, पण त्याचबरोबर आपल्या सांस्कृतिक मूल्यांना धरून ठेवणारा नागरिक हवा. हे नागरिक घडवण्याचे काम शिक्षक करणार आहे. परंतु त्याला हे काम करण्यासाठी योग्य मानसिकता, ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्यांचा संगम आवश्यक आहे. प्रशिक्षण वर्ग या सर्वांचा पुरवठा करतात. उदाहरणार्थ, धोरणात प्राधान्य दिलेले "Experiential Learning", "Critical Thinking", "Multilingualism", "Art Integration" इत्यादी घटक शिक्षकांपर्यंत प्रशिक्षण वर्गातून पोहोचतात.

प्रशिक्षण वर्गाची आवश्यकता केवळ शैक्षणिक कौशल्यापुरती मर्यादित नाही. त्याचा विस्तार व्यक्तिमत्व विकास, नैतिक मूल्यांची जाणीव, समावेशक दृष्टिकोन आणि सामाजिक जबाबदारीपर्यंत होतो. अनेकदा शिक्षक फक्त विषय शिकवतो, पण विद्यार्थ्यांच्या मनात विश्वास, प्रेरणा, आत्मविश्वास जागवण्यात अपयशी ठरतो. प्रशिक्षण वर्ग शिक्षकाला "role model" कसा व्हायचा, विद्यार्थ्यांच्या भावनिक जगाशी कसा नातं जोडायचं, विविधतेत एकता कशी साधायची हे शिकवतात.

NEP 2020 मध्ये स्पष्ट केले आहे की शिक्षकांनी सतत प्रगतीशील राहण्यासाठी प्रशिक्षण वर्ग केवळ आरंभीचे न राहता आजीवन शिकण्याचा भाग व्हावेत. शिक्षक हा 'आजीवन विद्यार्थी' आहे, हा दृष्टिकोन या धोरणाचा आत्मा आहे. त्यामुळे प्रत्येक शिक्षकाने प्रशिक्षण वर्गाला "ओझे" म्हणून न पाहता, "संधी" म्हणून स्वीकारणे गरजेचे आहे.

आज शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांची आवश्यकता अधिक तीव्रतेने जाणवते कारण समाजात विद्यार्थ्यांची मानसिकता बदलली आहे. माहिती युगातील विद्यार्थी फक्त ऐकून समाधानी नसतो. तो प्रश्न विचारतो, शंका उपस्थित करतो, माहितीच्या सत्यतेवर संशय घेतो. अशा विद्यार्थ्याला जुनेच धडे सांगून गप्प बसवणे शक्य नाही. शिक्षकाने त्याच्या प्रश्नांना सकारात्मकतेने सामोरे जावे, शंकांना मार्गदर्शन करावे आणि त्याला शोध घेण्यास प्रवृत्त करावे लागते. यासाठी अध्यापनात संशोधनाधिष्ठित पद्धती, संवादात्मक पद्धती, तंत्रज्ञानाचा वापर या सर्वांचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. प्रशिक्षण वर्ग शिक्षकाला याची तयारी करून देतात.

शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हा केवळ व्यावसायिक जबाबदारी नसून मानवी कर्तव्य आहे. जेव्हा शिक्षक स्वतःचे आकलन वाढवतो, तंत्रज्ञान स्वीकारतो, मूल्ये रुजवतो, तेव्हा तो विद्यार्थ्यांच्या जीवनात प्रकाश पेरतो. एका अर्थाने शिक्षक प्रशिक्षण म्हणजे "स्वतःला सतत नवीकरणे" होय. ज्याने स्वतःला नवीकरण करण्याची तयारी ठेवली तोच काळाच्या कसोटीवर टिकतो.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 ने स्वप्न रंगवले आहे की 2040 पर्यंत भारत जागतिक दर्जाच्या शिक्षणव्यवस्थेसह ज्ञानकेंद्र बनावा. हे स्वप्न केवळ इमारती, साधने, तंत्रज्ञानाने पूर्ण होणार नाही. ते पूर्ण करणार आहेत शिक्षक, आणि त्यांना सक्षम करणारे प्रशिक्षण वर्ग. त्यामुळे शिक्षक प्रशिक्षणाची आवश्यकता ही केवळ व्यावसायिक गरज नसून राष्ट्रीय प्रगतीसाठी अपरिहार्य अट आहे.

म्हणूनच आज प्रत्येक शिक्षकाने हा प्रश्न स्वतःला विचारावा – मी माझ्या विद्यार्थ्यांसाठी काळाच्या गरजेनुसार बदलतो का? मी माझ्या समाजासाठी मूल्यांचे भान देतो का? मी माझ्या राष्ट्रासाठी परिवर्तनाचा वाहक बनतो का? जर उत्तर होकारार्थी हवे असेल तर शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांना आपलेसे करणे हाच एकमेव मार्ग आहे. शिक्षक प्रशिक्षण म्हणजे आत्मशोध, आत्मविकास आणि अखेरीस समाजविकास.

वाडी, वस्ती, तांडे आणि सर्वसमावेशक शिक्षण

 *वाडी, वस्ती, तांडे आणि सर्वसमावेशक शिक्षण*

भारतीय समाजाच्या विविधतेमध्ये खेडी, वाड्या, वस्त्या, तांडे, पाडे हे जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहेत. शहरांमध्ये शिक्षणाची साधने, संधी, सुविधा विपुल प्रमाणात उपलब्ध असली तरी ग्रामीण भागातील ह्या छोट्या छोट्या वस्तींची शैक्षणिक अवस्था अजूनही चिंताजनक आहे. शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण आणि सर्वसमावेशकता ही जरी राष्ट्रीय धोरणांची महत्त्वाची उद्दिष्टे असली तरी प्रश्न असा आहे की ही उद्दिष्टे खरोखरच या दुर्गम वस्तींपर्यंत पोहोचली आहेत का? आजही वाडी-वस्तीतील शाळा उघड्या आकाशाखाली, अपुरी शिक्षकसंख्या, नसोईस्कर वर्गखोल्या, अपुऱ्या साधनसामग्रीवर चालताना दिसतात. अशा परिस्थितीत आपण शिक्षण सर्वसमावेशक झाले आहे, असे ठामपणे सांगू शकतो का?

समावेशकतेचा विचार केवळ शहरी वा सुस्थित वर्गापुरता मर्यादित न ठेवता तो या वाडी-वस्तीतील मुलांच्या वास्तवाशी जोडला पाहिजे. या मुलांचे जीवन अनेकदा स्थलांतराशी जोडलेले असते. ऊसतोड, वीटभट्टी, बांधकामकाम, शेतीमजुरी यांसारख्या हंगामी स्थलांतरामुळे त्यांचे शिक्षण अधांतरी राहते. मुलं काही महिने शाळेत असतात, नंतर अचानक शाळा सोडून मजुरांच्या पालकांबरोबर गावाबाहेर जातात. यामुळे त्यांचे शैक्षणिक वर्ष पूर्णच होत नाही. त्यांची शैक्षणिक पातळी मागे राहते आणि ते मुख्य प्रवाहापासून दूर जातात. अशा वेळी सर्वसमावेशक शिक्षणाचा हेतू फोल ठरतो.

भटके-विमुक्त समाज, आदिवासी, दैनंदिन स्थलांतरित मजूर यांच्या वस्तीमध्ये शिक्षणाच्या दृष्टीने मोठी तफावत जाणवते. यातील अनेक मुलांना शिक्षण हे केवळ पुस्तकापुरते न वाटता परके वाटते. त्यांच्या भाषेतील फरक, जीवनपद्धतीतील भिन्नता, पालकांच्या अल्पशिक्षितपणामुळे शाळेशी त्यांचा संवाद घट्ट होत नाही. शाळा त्यांच्यासाठी अनोळखी जग ठरते. शिक्षक जर या मुलांना फक्त पाठ्यपुस्तकाच्या चौकटीत बसवू पाहतात, तर ते मुलं शाळेत टिकत नाहीत. अशा वेळी खऱ्या अर्थाने समावेशक शिक्षणाची गरज भासते.

समाजाने हे मान्य केले पाहिजे की शिक्षण ही केवळ शहरातील सोयीस्कर मुलांची मक्तेदारी नाही. शिक्षण हक्क कायदा सांगतो की प्रत्येक मुलाला शिक्षण हा मूलभूत अधिकार आहे. पण हा हक्क वस्तीतील मुलांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी केवळ कायदेशीर तरतुदी पुरेशा नाहीत. यासाठी प्रत्यक्ष अंमलबजावणीची ताकद आणि सामाजिक बदलाची गरज आहे. वस्तीतील शाळांसाठी विशेष धोरणे आखावी लागतील. शिक्षकांची नेमणूक फक्त आकडेवारीत न राहता ती खऱ्या अर्थाने कार्यरत असावी लागेल. अशा ठिकाणी स्थानिक स्तरावर शिक्षक तयार करणे, म्हणजेच त्या समाजातीलच तरुणांना शिक्षक म्हणून घडवणे, हा एक टिकाऊ उपाय ठरू शकतो.

शिक्षण समावेशक व्हायचे असेल तर ते वाडी-वस्तीच्या जीवनाशी जुळणारे असले पाहिजे. उदाहरणार्थ, स्थलांतरित समाजासाठी चलत-शाळा (mobile schools), कामगारांच्या हंगामी ठिकाणी तात्पुरत्या शिक्षण केंद्रांची व्यवस्था, अशा पर्यायी संकल्पना आवश्यक आहेत. डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या युगात ऑनलाइन शिक्षण हे एक मोठे साधन ठरू शकते. परंतु इंटरनेट, स्मार्टफोन, वीज यांची कमतरता असल्याने तेथपर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचत नाही. त्यामुळे शासनाने अशा भागांमध्ये इंटरनेटसह साधनसुविधा उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत.

समावेशकतेचा दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे मानसिकता. समाजात अजूनही शिक्षणाबद्दल उदासीनता आहे. अनेक पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटलेले असते, पण गरिबीमुळे मुलांना शाळेत न पाठवता कामाला लावले जाते. काही वेळा मुलगी शाळेत न जाता घरकामात गुंतवली जाते. ही मानसिकता बदलल्याशिवाय खरी सर्वसमावेशकता येणे कठीण आहे. यासाठी व्यापक जनजागृती मोहिमा, स्थानिक समाजनेत्यांचा सहभाग आणि शिक्षकांचा भावनिक संवाद महत्त्वाचा ठरतो.

सरकारने केलेले प्रयत्न नाकारता येणार नाहीत. शालेय पोषण आहार योजना, मोफत पुस्तके, सायकली, वसतिगृह योजना या उपक्रमांनी काही प्रमाणात वस्तीतील मुलांना शिक्षणाशी जोडले आहे. पण या योजना अनेकदा भ्रष्टाचार, अंमलबजावणीतील उणिवा आणि अपुरी साधनसुविधा यामुळे अर्धवट राहतात. म्हणूनच योजना फक्त जाहीर करणे पुरेसे नाही, तर त्या प्रभावीपणे वाड्या-वस्तीपर्यंत पोहोचल्या पाहिजेत.

उपाययोजना करताना स्थानिक वास्तव लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. वाडीतील शाळांमध्ये खेळणी, चित्रफलक, गोष्टी, गाणी या माध्यमातून शिक्षण दिले तर मुलांना शाळेशी ओळख पटते. शिक्षकांनी केवळ परीक्षा-केंद्रित अध्यापन न करता मुलांच्या जीवनानुभवाशी जोडलेले शिक्षण द्यावे. उदाहरणार्थ, शेतमजुरी करणाऱ्या मुलाला बी-बियाणे, शेतीतील प्रक्रिया यांवर आधारित गणित वा विज्ञान शिकवले तर ते त्याला जवळचे वाटेल. अशा प्रकारचे स्थानिक संस्कृतीशी जुळणारे शिक्षण समावेशकतेला खऱ्या अर्थाने मदत करते.

शेवटी, शिक्षणाची खरी सर्वसमावेशकता ही फक्त शाळेत प्रवेश मिळवून देण्यात नाही, तर मुलं टिकून राहतात का, त्यांना दर्जेदार शिक्षण मिळते का, समाजाने त्यांना स्वीकारले का, हे महत्त्वाचे आहे. वाडी-वस्तीतील शिक्षणाच्या संदर्भात ही आव्हाने अजूनही प्रचंड आहेत. मात्र ठोस धोरणात्मक पावले, तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर, शिक्षकांची संवेदनशीलता आणि समाजाची जागरूकता या चार गोष्टी एकत्र आल्या तर वाडी-वस्तीतीलही शिक्षण सर्वसमावेशक होऊ शकते. शिक्षणाचा हक्क केवळ शहरातील पक्क्या शाळांपुरता मर्यादित राहू नये. तो वाडीतील, तांड्यातील, वस्तीतल्या प्रत्येक मुलापर्यंत पोहोचला पाहिजे. कारण शिक्षण हा अधिकार आहे, उपकार नाही.

शिक्षण सर्वसमावेशक झाले आहे का या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपण म्हणू शकतो की प्रवास सुरू आहे, पण गंतव्य अजून गाठायचे आहे. वाडी, वस्ती, तांडे यांसारख्या दुर्गम ठिकाणी शिक्षणाची खरी सर्वसमावेशकता साधली तरच देशातील प्रत्येक मुलगा-मुलगी ज्ञानाच्या प्रकाशात येईल. आणि तेव्हाच शिक्षणाचा खरा अर्थ पूर्ण होईल.

*अमेय प्रकाश एदलाबादकर*

नागपूर