आत्मज्ञान नसेल तर पांडित्य काय कामाचे?

 “पांडित्याचा गवसणी, व्यर्थ परी नाही जाणी,

तरी नाही लाभे सानी, आत्मज्ञानावाचून॥”

मानवाला ज्ञानाची ओढ आहे. तो लहानपणापासूनच शिक्षण, विद्या, वाचन यांत रमतो. त्याला वाटते की जितके अधिक ग्रंथ वाचू, तितके आपण श्रेष्ठ होऊ. पण संत तुकाराम महाराजांनी अनुभवातून जे सांगितले ते एक गंभीर सत्य आहे—केवळ पांडित्याची गवसणी कितीही घेतली, तरी आत्मज्ञानाशिवाय खरी शांतता आणि खरी समृद्धी मिळत नाही.

तुकाराम म्हणतात—

“वृथा शास्त्र चर्चा, ज्ञानाचा केला गवगवा।

नाही जरी ठावा, आत्मारामाचा॥”

या शब्दांत स्पष्ट आहे की बाह्य शास्त्र चर्चा, तत्त्वज्ञानाची गर्जना निरर्थक आहे, जर मनाने आत्मारामाशी नाते जोडले नाही तर. विद्वत्ता अनेकदा अहंकाराचे पीक उगवते. “मी एवढे वाचले, मला सगळे कळते” हा गर्व माणसाला अंध करतो. पण आत्मज्ञान त्याला नम्रतेचा प्रकाश देतो.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात—

“जें जें जेवीं येईल तें तें तेंवीं पाहिजे।

ज्याचा जो जो भाव असे तो तो तोचि॥”

ज्ञानेश्वरांचा हा दृष्टिकोन सांगतो की जगातील सर्व अनुभव आत्मज्ञानाच्या कळसावरच समजतात. बाह्य विद्वत्ता जगाची माहिती देते, पण आत्मज्ञान जगाचा अर्थ सांगते.

इतिहास पाहिला तर बुद्धाचा जीवनप्रवास याचे उदाहरण आहे. तो राजकुमार सिद्धार्थ म्हणून सर्व शास्त्रात पारंगत झाला, तरी त्याला अस्वस्थता कमी झाली नाही. पण जेव्हा त्याने आत्मज्ञानाचा शोध घेतला, तेव्हा तो बुद्ध झाला. त्याने सांगितले—“अप्प दीपो भव” म्हणजे स्वतःच्या आत्मज्ञानानेच जीवन प्रकाशित कर.

तसाच अनुभव कबीरांनी शब्दांत मांडला—

“पढी पढ़ी जग मुआ, पंडित भया न कोय।

ढाई आखर प्रेम का, पढ़े सो पंडित होय॥”

कबीरांच्या या दोह्याचा अर्थ स्पष्ट आहे—शेकडो ग्रंथ वाचूनही माणूस पंडित होत नाही; खरी विद्वत्ता प्रेमात, आत्मज्ञानात दडलेली आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे दिसते. आज शिक्षणाच्या शर्यतीत तरुण लाखो रुपये खर्च करून उच्च पदव्या मिळवतात, पण मनःशांती कुठे हरवते. पैसा, कीर्ती, यश मिळाले तरी अस्वस्थता, तणाव, अपूर्णता कमी होत नाही. कारण त्यांनी बाह्य विद्या मिळवली पण आत्मज्ञानाकडे वळले नाही. म्हणून तुकाराम वारंवार आठवण करून देतात—

“पुस्तक वाचिले, न कळे परमार्थ।

तुका म्हणे व्यर्थ, खरा तो अनुभव॥”

आत्मज्ञान म्हणजे गूढ तत्त्वज्ञान नव्हे. ते म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव. आपण फक्त शरीर नाही, आपण फक्त विचार नाही, आपण त्यापलीकडील शाश्वत आत्मा आहोत. ही जाणीव झाली की दुःख-आनंद, लाभ-हानी यांत समत्व निर्माण होते. या अवस्थेत विद्या अहंकाराची नसून विनयाची होते.

आजच्या काळात या संतवचनांचा विचार अधिक गरजेचा आहे. कारण आपल्या समाजात शिक्षणाची प्रचंड धडपड आहे; पांडित्याच्या शर्यतीत प्रत्येक जण धावत आहे. पण आत्मज्ञानाच्या शोधाकडे कोणी फारसे वळत नाही. त्यामुळे मानसिक ताण, नैराश्य, अपूर्णतेची भावना वाढते. उपाय स्पष्ट आहे—विद्येला आत्मज्ञानाची दिशा द्यावी. ध्यान, स्वाध्याय, संतवाङ्मयाचा अभ्यास, प्रार्थना—हे सारे आत्मज्ञानाचे दरवाजे आहेत.

तुकाराम महाराज शेवटी म्हणतात—

“तुका म्हणे जे पंडित होती।

ते होती आत्मज्ञानें समृद्धी॥”

खरी समृद्धी, खरी शांती, खरे समाधान हे आत्मज्ञानातूनच येते. पांडित्य हे साधन आहे, ध्येय नव्हे. पांडित्य समाजात मान मिळवून देईल, पण आत्मज्ञान जीवनाला अर्थ देईल. म्हणूनच पांडित्याची गवसणी कितीही घेतली, तरी आत्मज्ञानाशिवाय खरी संपत्ती लाभत नाही.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर 

नागपूर

मी उत्तम अध्यापन कसे करावे :- अमेय एदलाबादकर

 मी उत्तम अध्यापन कसे करावे

अध्यापन ही फक्त एक नोकरी नाही, तर ती एक साधना आहे, एक तपश्चर्या आहे, एक जबाबदारी आहे. शिक्षक या शब्दामागे केवळ धडे शिकवणारा मनुष्य नसून, भविष्यातील पिढ्यांचा घडविणारा शिल्पकार दडलेला आहे. वर्गात उभा राहून मी फक्त एखादे गणित सोडवत नाही, इतिहास सांगत नाही किंवा भाषेची व्याकरण शिकवत नाही; मी प्रत्यक्षात एका जिवंत माणसाचा, एका कोवळ्या मनाचा, एका उगवत्या विचारांचा, एका स्वप्नाळू डोळ्यांचा प्रवास घडवत असतो. त्यामुळे “मी उत्तम अध्यापन कसे करावे” हा प्रश्न म्हणजे माझ्या अस्तित्वालाच छेद देणारा प्रश्न आहे.

उत्तम अध्यापनाची सुरुवात माझ्यापासूनच होते. मी स्वतः जर शिकणारा असेन, शोध घेणारा असेन, प्रश्न विचारणारा असेन, तरच मी इतरांनाही शिकवू शकतो. आजच्या युगात ज्ञानाचे स्रोत अमर्याद आहेत. इंटरनेटवर विद्यार्थ्यांना क्षणात हजारो माहिती उपलब्ध होते. मग शिक्षकाची खरी किंमत काय? ती म्हणजे फक्त माहिती देणे नाही, तर माहितीला समजामध्ये रूपांतर करणे आणि समजाला शहाणपणामध्ये रूपांतर करणे. मी विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकातील धडे सांगत बसलो, तर ते त्यांना कुठेही मिळू शकतात. पण जर मी त्यांना विचार करण्याची पद्धत शिकवली, समस्या सोडवण्याची दृष्टी दिली, स्वतःच्या मर्यादा ओलांडण्याची हिंमत दिली, तरच माझे अध्यापन उत्तम ठरेल.

माझ्या अध्यापनात जिव्हाळा आणि संवेदनशीलता असणे अपरिहार्य आहे. विद्यार्थी माझ्या शब्दांना तेव्हाच कान देतात, जेव्हा त्यांना माझ्या डोळ्यांत प्रेम दिसते. मी जर फक्त शिक्षक म्हणूनच उभा राहिलो, तर माझे अध्यापन कोरडे होईल. पण मी जर त्यांच्यासाठी मार्गदर्शक, मित्र, प्रेरणास्थान झालो, तर माझे अध्यापन जिवंत होईल. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा आहे. एखादा बोलका असतो, एखादा लाजाळू असतो, एखाद्याला प्रश्न विचारायला आवडते, तर एखाद्याला शांत बसून निरीक्षण करायला आवडते. मला या सगळ्यांच्या जगात शिरावे लागते. कारण उत्तम अध्यापन म्हणजे प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला जागा देणे होय.

विद्यार्थ्यांचे मन जिंकण्यासाठी माझ्या अध्यापनात ओज आणि लय असली पाहिजे. जर माझे बोलणे यंत्रमानवासारखे कोरडे असेल, तर विद्यार्थी काही वेळ ऐकतील, पण लवकरच कंटाळतील. पण जर माझ्या आवाजात उतार-चढाव असेल, उदाहरणे रंजक असतील, कथांमध्ये रस असेल, विनोदामध्ये सौंदर्य असेल, तर विद्यार्थी नकळत गुंततात. त्यामुळे माझ्या अध्यापनात सर्जनशीलतेचा अंश हवा, कल्पनाशक्तीची झेप हवी, आणि संवादात प्रामाणिकपणा हवा.

तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करणे हे आधुनिक अध्यापनाचे वैशिष्ट्य आहे. आजच्या विद्यार्थ्यांना दृश्य माध्यमातून शिकायला आवडते. चित्रे, सादरीकरणे, व्हिडिओ, सिम्युलेशन यांमधून संकल्पना लगेच लक्षात राहतात. पण तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहून मी माझ्या उपस्थितीचे महत्त्व कमी करू नये. कारण तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी विद्यार्थ्यांच्या मनाला भिडणारे व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांची प्रेरणा हे फक्त शिक्षक देऊ शकतात. त्यामुळे माझ्यासाठी तंत्रज्ञान हे साधन आहे, पण अध्यापनाचा आत्मा मी स्वतः आहे.

माझ्या अध्यापनात मूल्यांची पेरणी असली पाहिजे. मी शिकवलेले धडे विद्यार्थी विसरतील, पण मी दिलेली शिकवण त्यांना आयुष्यभर सोबत करेल. जर मी त्यांना प्रामाणिकपणा शिकवला, कष्टाची सवय लावली, संवेदनशीलता रुजवली, तर ते उत्तम नागरिक बनतील. माझ्या अध्यापनातून जर विद्यार्थ्यांना फक्त परीक्षा पास होण्यासाठी मदत मिळाली, तर ते अपुरे आहे. त्यातून त्यांना आयुष्य जगायला शिकायला हवे. म्हणूनच उत्तम अध्यापन हे गुणांच्या पलीकडे जाऊन माणूस घडवणारे असते.

मी जर खरेच उत्तम अध्यापन करू इच्छितो, तर मला नवनवीन प्रयोग करण्याची तयारी ठेवावी लागेल. पारंपरिक पद्धतींचा सन्मान करतानाच मला नवे मार्ग स्वीकारावे लागतील. कधी धडे कथा स्वरूपात सांगावे लागतील, कधी नाट्यरूपाने सादर करावे लागतील, कधी विद्यार्थ्यांना गटचर्चेत सहभागी करून घ्यावे लागेल. कधी प्रयोगशाळेत प्रत्यक्ष अनुभव द्यावा लागेल, तर कधी त्यांना बाहेर घेऊन जाऊन जीवनाशी जोडून शिकवावे लागेल. कारण शिक्षण फक्त वर्गखोल्यांत मर्यादित नसते; ते जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात फुलते.

उत्तम अध्यापनाची खरी कसोटी म्हणजे आत्मपरीक्षण. दररोज वर्ग संपल्यानंतर मी स्वतःला विचारले पाहिजे—आज मी काय चांगले केले? काय अपुरे राहिले? विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यात आनंद दिसला का? त्यांनी प्रश्न विचारले का? जर उत्तर समाधानकारक नसेल, तर मला माझी पद्धत बदलावी लागेल. शिक्षक म्हणून मी परिपूर्ण होऊ शकत नाही, पण परिपूर्णतेच्या दिशेने जाण्यासाठी मी सतत प्रयत्न करू शकतो. आत्मपरीक्षणाशिवाय प्रगती नाही.

माझ्यासाठी शिक्षक हा शेतकऱ्यासारखाच आहे. जसा शेतकरी बी पेरून त्याची काळजी घेतो, पाणी घालतो, खत देतो, आणि संयमाने पीक येण्याची वाट पाहतो, तसाच मी विद्यार्थ्यांच्या मनात बीजे पेरतो. लगेच त्याचे फळ दिसत नाही. पण वर्षानुवर्षांनी जेव्हा ते विद्यार्थी समाजात उभे राहतात, जबाबदाऱ्या सांभाळतात, नेतृत्व करतात, तेव्हा माझ्या अध्यापनाचे खरे यश दिसते. माझ्या एका शब्दाने, एका प्रेरणादायी क्षणाने एखाद्या विद्यार्थ्याचे जीवन बदलते, ही जाणीवच माझ्यासाठी उत्तम अध्यापनाची प्रेरणा आहे.

उत्तम अध्यापन म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनात ज्ञानाची, विचारांची आणि स्वप्नांची ज्वाला पेटवणे. माझ्या शब्दांतून जर त्यांच्या डोळ्यात नवे स्वप्न उगवले, त्यांच्या मनात नवी दिशा निर्माण झाली, तर मी यशस्वी आहे. अध्यापनाचा उद्देश गुणपत्रिका नव्हे, तर जीवनाला आकार देणे आहे. माझ्या अध्यापनातून जर समाजात संवेदनशील, जबाबदार, प्रामाणिक आणि सशक्त माणसे तयार झाली, तरच ते खरे उत्तम अध्यापन ठरेल.

म्हणूनच मला सतत शिकत राहावे लागेल, विद्यार्थ्यांशी जिव्हाळ्याचे नाते जोडावे लागेल, प्रेरणा द्यावी लागेल, नवे प्रयोग करावे लागतील, आणि दररोज आत्मपरीक्षण करावे लागेल. उत्तम अध्यापन ही एक अखंड प्रक्रिया आहे. ती कधी संपत नाही, ती कधी थांबत नाही. प्रत्येक दिवस नवा आहे, प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा आहे, प्रत्येक परिस्थिती अनोखी आहे. मी जर या प्रवासात समर्पणाने, संवेदनशीलतेने आणि प्रेरणेने पुढे गेलो, तर माझे अध्यापन केवळ उत्तमच नव्हे तर अविस्मरणीय ठरेल.

शिक्षक म्हणून माझ्या हातात फक्त विद्यार्थ्यांचे भविष्यच नाही, तर संपूर्ण समाजाचे भविष्य आहे. कारण प्रत्येक पिढी पुढच्या पिढीला शिक्षणातून घडवते. मी जर माझे काम उत्तम केले, तर त्याचा परिणाम शेकडो घरांवर, हजारो जीवनांवर, आणि अखेर संपूर्ण राष्ट्रावर होईल. ही जाणीवच माझ्या अध्यापनाला पवित्र करते, गंभीर करते, आणि मला अधिक समर्पित बनवते.

म्हणून मी ठामपणे सांगतो की, माझे अध्यापन हे केवळ व्यावसायिक कर्तव्य नाही, तर ते माझे जीवनधर्म आहे. मी जिवंत असेपर्यंत शिकवत राहीन, शिकत राहीन, प्रेरणा देत राहीन. कारण उत्तम अध्यापन हा एकच मार्ग आहे, ज्यातून मी माझ्या अस्तित्वाला अर्थ देऊ शकतो, आणि समाजाला खऱ्या अर्थाने प्रकाश देऊ शकतो.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर 

नागपूर

कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज

 *कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज*:- 

अमेय एदलाबादकर 

मानवाच्या जीवनात कीर्ती, लौकिक, समाजमान्यता या गोष्टींना खूप मोठे स्थान दिले जाते. जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंत माणूस कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे इतरांच्या नजरेत आपले अस्तित्व ठसवू पाहतो. शाळेत असताना विद्यार्थ्याला चांगले गुण मिळवून कीर्ती मिळवायची असते, खेळाडूला मैदानावर विजय मिळवून समाजात नाव कमवायचे असते, कलाकाराला प्रेक्षकांच्या टाळ्या ऐकायच्या असतात, राजकारणी व्यक्तीला जनतेची लोकप्रियता हवी असते आणि विद्वानाला आपल्या ग्रंथांद्वारे समाजाने गौरवावे असे वाटते. पण या सर्व प्रवासामध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न विसरला जातो – या सर्व कीर्तीमुळे खऱ्या अर्थाने मला काय लाभणार आहे? माझ्या अंतःकरणाला समाधान मिळणार आहे का? संत ज्ञानेश्वरांनी विचारलेले हे वचन – “कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज” – आपल्याला या प्रश्नाशी भिडायला भाग पाडते.

कीर्ती म्हणजे काय? ही म्हणजे समाजाने केलेली प्रशंसा. माणसाच्या कार्याला, त्याच्या यशाला समाजाने मान्यता दिली की त्याला कीर्ती मिळते. पण समाजाचे लक्ष चंचल असते. आज ज्या व्यक्तीला समाज गौरवतो, उद्या त्याच व्यक्तीला टीकेच्या झोडप्यात टाकतो. काल ज्याला नायक मानले गेले, त्यालाच आज खलनायक ठरवले जाते. मग अशी कीर्ती किती टिकाऊ असते? एका फुग्याप्रमाणे ती क्षणात फुगते आणि क्षणात फुटते. त्यामुळे जर आपल्या जीवनाचा आधार आपण या कीर्तीवर ठेवला, तर आपले आयुष्य भ्रमात गेले असेच म्हणावे लागेल.

जीवनाचा खरा आनंद म्हणजे आत्मतृप्ती. माझ्या कर्मामुळे माझ्या मनाला समाधान मिळाले, तरच ते कार्य यशस्वी म्हणता येते. बाहेरच्या टाळ्यांची वाट पाहत राहिलो, तर माझ्या कार्याची दिशा बदलते. उदाहरणार्थ, एखादा शिक्षक जर विद्यार्थ्यांचे भले व्हावे या हेतूने शिकवत असेल, तर त्याला आतून आनंद मिळतो. पण जर तो केवळ लोक म्हणतील म्हणून, समाज माझी स्तुती करेल म्हणून शिकवायला लागला, तर त्याच्या अध्यापनात कृत्रिमता येते. मग ते कार्य टिकत नाही. म्हणूनच संतवचन आपल्याला शिकवते की कीर्तीपेक्षा कार्याचा आत्मा महत्त्वाचा आहे.

आपण गीतेतील विचार आठवूया – “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन”. मनुष्याला कर्म करण्याचा अधिकार आहे, पण फळाची अपेक्षा करू नये. फळाची, टाळ्यांची, कीर्तीची अपेक्षा हा आपल्याला गुलाम बनवणारा सापळा आहे. कारण अपेक्षा अपूर्ण राहिली तर निराशा येते, अपेक्षा पूर्ण झाली तर ती आणखी वाढते. मग मनुष्य स्वतंत्र राहत नाही. त्याच्या कृतींचा केंद्रबिंदू ‘इतर काय म्हणतील’ हा होतो. पण खरी स्वातंत्र्यप्राप्ती म्हणजे आपले कर्म हे आपल्याला अंतःकरणातून योग्य वाटते म्हणून करणे.

कीर्ती माणसाला बाहेरून बंधनात टाकते. आपण कितीही कार्य केले, कितीही नवे मार्ग दाखवले तरी लोक काय म्हणतील याची भीती कायम असते. मग कृती ही स्वातंत्र्याने होत नाही, तर समाजाला खूष करण्यासाठी घडते. ही मानसिक गुलामीच आहे. म्हणूनच विवेकानंदांनीही सांगितले आहे की खरा मनुष्य तोच जो स्वतःच्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकतो, लोकांच्या कौतुकाकडे किंवा टीकेकडे फार लक्ष देत नाही.

माणसाच्या अंतःकरणातील खरी भूक ही समाधानाची आहे. समाधान बाहेरच्या गोष्टींनी येत नाही, ते आपल्या आंतरिक जाणिवेतून येते. आपण केलेले कार्य समाजाला उपकारक ठरले, एखाद्याचा जीवनमार्ग बदलला, एखाद्याला आधार मिळाला, एखाद्याचे दुःख कमी झाले – एवढे पुरेसे आहे. ही जाणीव की ‘माझ्या कार्यामुळे जग थोडेफार चांगले झाले’ हीच खरी आत्मतृप्ती आहे. या आत्मतृप्तीसमोर समाजाची कीर्ती तुच्छ आहे.

इतिहास साक्षीदार आहे की अनेक थोर पुरुषांना त्यांच्या कार्यकाळात समाजाकडून मान्यता मिळाली नाही. संत तुकारामांना काळातीत मान्यता मिळण्यासाठी बराच काळ गेला, संत कबीरांना आयुष्यभर टीकेला सामोरे जावे लागले, महात्मा गांधींना त्यांच्या काळातच विरोधकांची टीका सोसावी लागली. पण तरीही या लोकांनी आपले कार्य सोडले नाही, कारण त्यांचा आधार बाह्य कीर्ती नव्हती तर अंतःकरणातील शुद्धता होती. म्हणूनच त्यांचे कार्य आजही जिवंत आहे.

माणसाने जर केवळ कीर्तीसाठी काम केले, तर त्याचे कार्य हे रंगमंचावरील अभिनयासारखे असते. पडदा खाली आला की सगळा देखावा संपतो. पण ज्याने आत्मतृप्तीसाठी, खऱ्या अर्थाने कर्तव्य म्हणून काम केले, त्याचे कार्य काळाच्या पडद्यावरही जिवंत राहते. कारण ते कार्य ‘जग पाहोनि माझा मज’ या विचाराने केलेले असते.

आजच्या काळात या विचाराची नितांत गरज आहे. सोशल मीडियाच्या युगात प्रत्येकाला प्रसिद्ध व्हायचे आहे, प्रत्येकाला ‘लाईक्स’ आणि ‘फॉलोअर्स’ हवे आहेत. पण या प्रसिद्धीमुळे खरे समाधान मिळते का? क्षणभर कौतुक मिळाले, पण दुसऱ्या दिवशी विस्मरण आले. म्हणून आज तरुण पिढीने ‘कीर्ती काय करील मज’ हा विचार आत्मसात केला पाहिजे. आपले ध्येय हे बाहेरच्या कौतुकावर न ठेवता आपल्या कार्याच्या प्रामाणिकतेवर ठेवले पाहिजे.

कीर्तीपेक्षा मूल्यवान गोष्ट म्हणजे सेवा. एखाद्याच्या आयुष्यात प्रकाश पाडणे, निराशेला आशेची किरणे देणे, ज्ञानाचा दीप पेटवणे – या सेवेमध्येच खरे समाधान आहे. यातून मिळणारा आनंद हा चिरंतन आहे, बाह्य कीर्तीप्रमाणे क्षणभंगुर नाही.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की जीवनाचे ध्येय कीर्ती नव्हे तर कर्तव्य असावे. टाळ्या, कौतुक, प्रसिद्धी या येत-जात राहतात, पण आपली कर्मनिष्ठा, आपली सेवा, आपला प्रामाणिक प्रयत्न हे कायम टिकतात. म्हणूनच संतज्ञानेश्वरांनी केलेला प्रश्न हा फक्त संतवाणी नसून जीवनाची दिशा दाखवणारा मंत्र आहे – “कीर्ती काय करील मज, जगे पाहोनि माझा मज”.

*अमेय प्रकाश एदलाबादकर*

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 आणि शिक्षक प्रशिक्षणाची आवश्यकता

 शिक्षण हे केवळ ज्ञानप्राप्तीचे साधन नाही तर मानवी जीवनाला दिशा देणारी, समाजरचनेला मूल्याधिष्ठित करणारी आणि राष्ट्राला प्रगतिपथावर नेणारी सर्वात प्रभावी प्रक्रिया आहे. समाजाच्या भवितव्यास आकार देणारे घटक अनेक असले तरी त्यात शिक्षक हा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. शिक्षक म्हणजे फक्त माहिती देणारा व्यक्ती नसून तो मूल्यांचा संवाहक, विचारप्रवर्तक, सामाजिक बदलांचा वाहक आणि विद्यार्थ्यांच्या अंतरात्म्याला घडवणारा प्रेरणास्रोत असतो. अशा या महत्त्वपूर्ण भूमिकेला न्याय देण्यासाठी शिक्षक स्वतः सतत शिकणारा, स्वतःला काळानुरूप घडवणारा आणि नवीन आव्हानांना सामोरे जाणारा असणे आवश्यक आहे. यासाठीच शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांची आवश्यकता अपरिहार्य ठरते.

आजच्या युगात ज्ञानाची व्याप्ती अफाट वाढली आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानामुळे माहिती क्षणात उपलब्ध होते. विद्यार्थी आधीपासूनच डिजिटल साधनांशी परिचित असतो. अशा परिस्थितीत जर शिक्षक जुनी पद्धत, जुनाट अध्यापन तंत्रे आणि पाठांतराधिष्ठित दृष्टिकोन घेऊन वर्गात उभा राहिला तर विद्यार्थी त्याला स्वीकारणार नाही. उलट तो शिक्षण प्रक्रियेबद्दल उदासीन बनेल. शिक्षकाने केवळ ज्ञानदात्याची भूमिका न बजावता विद्यार्थ्यांना "कसे शिकायचे" हे शिकवणारा मार्गदर्शक व्हावे लागेल. हे संक्रमण साध्य करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रशिक्षण, नवीन अध्यापन पद्धतींचा परिचय, मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोनाची जाणीव आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर शिकवणारे प्रशिक्षण वर्ग अनिवार्य ठरतात.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 या संदर्भात नवा मैलाचा दगड आहे. या धोरणाने शिक्षकांना शिक्षणप्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे. शिक्षक हे परिवर्तनाचे प्रमुख घटक आहेत, अशी स्पष्ट भूमिका या धोरणात मांडली आहे. पूर्वीचे धोरणेही शिक्षकाच्या भूमिकेबद्दल बोलत होती, परंतु NEP 2020 ने "Teacher as Nation Builder" हा दृष्टीकोन अधिक ठळक केला आहे. हे धोरण शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांना केवळ औपचारिकता न मानता, व्यावसायिक प्रगतीचा महत्त्वाचा टप्पा मानते. त्यानुसार शिक्षकांना नियमितपणे "Continuous Professional Development" मध्ये सहभागी व्हावे लागेल, वर्षाकाठी ठरावीक तासांचे प्रशिक्षण घेणे बंधनकारक असेल, आणि प्रशिक्षणामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान, बहुभाषिकता, समावेशक शिक्षण, जीवनकौशल्ये, मूल्यशिक्षण यांसारख्या घटकांचा समावेश असेल.

शिक्षक प्रशिक्षण वर्गाची आवश्यकता आपण अनेक अंगांनी अनुभवतो. प्रथम म्हणजे शिक्षक स्वतः माणूस आहे. त्याच्या विचारसरणीत, मानसिकतेत, दृष्टिकोनात बदल घडवणे आवश्यक असते. समाज बदलत असतो, विद्यार्थ्यांची पार्श्वभूमी बदलत असते, तंत्रज्ञान सतत नवे आव्हान देत असते. अशावेळी शिक्षक जर जुन्याच चौकटीत अडकून राहिला तर तो विद्यार्थ्यांना आजच्या आणि उद्याच्या आव्हानांसाठी तयार करू शकणार नाही. प्रशिक्षण वर्ग त्याला नव्या सामाजिक वास्तवाचे भान देतात, शैक्षणिक धोरणे समजावून सांगतात, अध्यापनकलेत नवे प्रयोग करण्याची प्रेरणा देतात.

दुसरे म्हणजे शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हा आत्मपरीक्षणाचा प्रवास असतो. शिक्षकाने स्वतःला विचारले पाहिजे – मी माझ्या वर्गात खरोखरच प्रत्येक विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचतो का? मी विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला स्पर्श करतो का? की मी केवळ अभ्यासक्रम संपविण्याच्या मागे लागलो आहे? प्रशिक्षण वर्गात सहभागी होताना शिक्षकाला नवे दृष्टिकोन मिळतात, इतर सहकाऱ्यांशी संवादातून आत्ममंथनाची संधी मिळते. त्यामुळे तो केवळ अध्यापनकौशल्यात सुधारणा करत नाही तर मानवीय दृष्टिकोनातून अधिक संवेदनशील होतो.

तिसरे म्हणजे शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हे राष्ट्रीय उद्दिष्टांशी सुसंगत असतात. NEP 2020 चा हेतू असा आहे की 21व्या शतकातील भारताला सर्जनशील, संशोधक वृत्तीचा, जागतिक स्पर्धेत टिकू शकणारा, पण त्याचबरोबर आपल्या सांस्कृतिक मूल्यांना धरून ठेवणारा नागरिक हवा. हे नागरिक घडवण्याचे काम शिक्षक करणार आहे. परंतु त्याला हे काम करण्यासाठी योग्य मानसिकता, ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्यांचा संगम आवश्यक आहे. प्रशिक्षण वर्ग या सर्वांचा पुरवठा करतात. उदाहरणार्थ, धोरणात प्राधान्य दिलेले "Experiential Learning", "Critical Thinking", "Multilingualism", "Art Integration" इत्यादी घटक शिक्षकांपर्यंत प्रशिक्षण वर्गातून पोहोचतात.

प्रशिक्षण वर्गाची आवश्यकता केवळ शैक्षणिक कौशल्यापुरती मर्यादित नाही. त्याचा विस्तार व्यक्तिमत्व विकास, नैतिक मूल्यांची जाणीव, समावेशक दृष्टिकोन आणि सामाजिक जबाबदारीपर्यंत होतो. अनेकदा शिक्षक फक्त विषय शिकवतो, पण विद्यार्थ्यांच्या मनात विश्वास, प्रेरणा, आत्मविश्वास जागवण्यात अपयशी ठरतो. प्रशिक्षण वर्ग शिक्षकाला "role model" कसा व्हायचा, विद्यार्थ्यांच्या भावनिक जगाशी कसा नातं जोडायचं, विविधतेत एकता कशी साधायची हे शिकवतात.

NEP 2020 मध्ये स्पष्ट केले आहे की शिक्षकांनी सतत प्रगतीशील राहण्यासाठी प्रशिक्षण वर्ग केवळ आरंभीचे न राहता आजीवन शिकण्याचा भाग व्हावेत. शिक्षक हा 'आजीवन विद्यार्थी' आहे, हा दृष्टिकोन या धोरणाचा आत्मा आहे. त्यामुळे प्रत्येक शिक्षकाने प्रशिक्षण वर्गाला "ओझे" म्हणून न पाहता, "संधी" म्हणून स्वीकारणे गरजेचे आहे.

आज शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांची आवश्यकता अधिक तीव्रतेने जाणवते कारण समाजात विद्यार्थ्यांची मानसिकता बदलली आहे. माहिती युगातील विद्यार्थी फक्त ऐकून समाधानी नसतो. तो प्रश्न विचारतो, शंका उपस्थित करतो, माहितीच्या सत्यतेवर संशय घेतो. अशा विद्यार्थ्याला जुनेच धडे सांगून गप्प बसवणे शक्य नाही. शिक्षकाने त्याच्या प्रश्नांना सकारात्मकतेने सामोरे जावे, शंकांना मार्गदर्शन करावे आणि त्याला शोध घेण्यास प्रवृत्त करावे लागते. यासाठी अध्यापनात संशोधनाधिष्ठित पद्धती, संवादात्मक पद्धती, तंत्रज्ञानाचा वापर या सर्वांचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. प्रशिक्षण वर्ग शिक्षकाला याची तयारी करून देतात.

शिक्षक प्रशिक्षण वर्ग हा केवळ व्यावसायिक जबाबदारी नसून मानवी कर्तव्य आहे. जेव्हा शिक्षक स्वतःचे आकलन वाढवतो, तंत्रज्ञान स्वीकारतो, मूल्ये रुजवतो, तेव्हा तो विद्यार्थ्यांच्या जीवनात प्रकाश पेरतो. एका अर्थाने शिक्षक प्रशिक्षण म्हणजे "स्वतःला सतत नवीकरणे" होय. ज्याने स्वतःला नवीकरण करण्याची तयारी ठेवली तोच काळाच्या कसोटीवर टिकतो.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 ने स्वप्न रंगवले आहे की 2040 पर्यंत भारत जागतिक दर्जाच्या शिक्षणव्यवस्थेसह ज्ञानकेंद्र बनावा. हे स्वप्न केवळ इमारती, साधने, तंत्रज्ञानाने पूर्ण होणार नाही. ते पूर्ण करणार आहेत शिक्षक, आणि त्यांना सक्षम करणारे प्रशिक्षण वर्ग. त्यामुळे शिक्षक प्रशिक्षणाची आवश्यकता ही केवळ व्यावसायिक गरज नसून राष्ट्रीय प्रगतीसाठी अपरिहार्य अट आहे.

म्हणूनच आज प्रत्येक शिक्षकाने हा प्रश्न स्वतःला विचारावा – मी माझ्या विद्यार्थ्यांसाठी काळाच्या गरजेनुसार बदलतो का? मी माझ्या समाजासाठी मूल्यांचे भान देतो का? मी माझ्या राष्ट्रासाठी परिवर्तनाचा वाहक बनतो का? जर उत्तर होकारार्थी हवे असेल तर शिक्षक प्रशिक्षण वर्गांना आपलेसे करणे हाच एकमेव मार्ग आहे. शिक्षक प्रशिक्षण म्हणजे आत्मशोध, आत्मविकास आणि अखेरीस समाजविकास.

वाडी, वस्ती, तांडे आणि सर्वसमावेशक शिक्षण

 *वाडी, वस्ती, तांडे आणि सर्वसमावेशक शिक्षण*

भारतीय समाजाच्या विविधतेमध्ये खेडी, वाड्या, वस्त्या, तांडे, पाडे हे जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहेत. शहरांमध्ये शिक्षणाची साधने, संधी, सुविधा विपुल प्रमाणात उपलब्ध असली तरी ग्रामीण भागातील ह्या छोट्या छोट्या वस्तींची शैक्षणिक अवस्था अजूनही चिंताजनक आहे. शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण आणि सर्वसमावेशकता ही जरी राष्ट्रीय धोरणांची महत्त्वाची उद्दिष्टे असली तरी प्रश्न असा आहे की ही उद्दिष्टे खरोखरच या दुर्गम वस्तींपर्यंत पोहोचली आहेत का? आजही वाडी-वस्तीतील शाळा उघड्या आकाशाखाली, अपुरी शिक्षकसंख्या, नसोईस्कर वर्गखोल्या, अपुऱ्या साधनसामग्रीवर चालताना दिसतात. अशा परिस्थितीत आपण शिक्षण सर्वसमावेशक झाले आहे, असे ठामपणे सांगू शकतो का?

समावेशकतेचा विचार केवळ शहरी वा सुस्थित वर्गापुरता मर्यादित न ठेवता तो या वाडी-वस्तीतील मुलांच्या वास्तवाशी जोडला पाहिजे. या मुलांचे जीवन अनेकदा स्थलांतराशी जोडलेले असते. ऊसतोड, वीटभट्टी, बांधकामकाम, शेतीमजुरी यांसारख्या हंगामी स्थलांतरामुळे त्यांचे शिक्षण अधांतरी राहते. मुलं काही महिने शाळेत असतात, नंतर अचानक शाळा सोडून मजुरांच्या पालकांबरोबर गावाबाहेर जातात. यामुळे त्यांचे शैक्षणिक वर्ष पूर्णच होत नाही. त्यांची शैक्षणिक पातळी मागे राहते आणि ते मुख्य प्रवाहापासून दूर जातात. अशा वेळी सर्वसमावेशक शिक्षणाचा हेतू फोल ठरतो.

भटके-विमुक्त समाज, आदिवासी, दैनंदिन स्थलांतरित मजूर यांच्या वस्तीमध्ये शिक्षणाच्या दृष्टीने मोठी तफावत जाणवते. यातील अनेक मुलांना शिक्षण हे केवळ पुस्तकापुरते न वाटता परके वाटते. त्यांच्या भाषेतील फरक, जीवनपद्धतीतील भिन्नता, पालकांच्या अल्पशिक्षितपणामुळे शाळेशी त्यांचा संवाद घट्ट होत नाही. शाळा त्यांच्यासाठी अनोळखी जग ठरते. शिक्षक जर या मुलांना फक्त पाठ्यपुस्तकाच्या चौकटीत बसवू पाहतात, तर ते मुलं शाळेत टिकत नाहीत. अशा वेळी खऱ्या अर्थाने समावेशक शिक्षणाची गरज भासते.

समाजाने हे मान्य केले पाहिजे की शिक्षण ही केवळ शहरातील सोयीस्कर मुलांची मक्तेदारी नाही. शिक्षण हक्क कायदा सांगतो की प्रत्येक मुलाला शिक्षण हा मूलभूत अधिकार आहे. पण हा हक्क वस्तीतील मुलांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी केवळ कायदेशीर तरतुदी पुरेशा नाहीत. यासाठी प्रत्यक्ष अंमलबजावणीची ताकद आणि सामाजिक बदलाची गरज आहे. वस्तीतील शाळांसाठी विशेष धोरणे आखावी लागतील. शिक्षकांची नेमणूक फक्त आकडेवारीत न राहता ती खऱ्या अर्थाने कार्यरत असावी लागेल. अशा ठिकाणी स्थानिक स्तरावर शिक्षक तयार करणे, म्हणजेच त्या समाजातीलच तरुणांना शिक्षक म्हणून घडवणे, हा एक टिकाऊ उपाय ठरू शकतो.

शिक्षण समावेशक व्हायचे असेल तर ते वाडी-वस्तीच्या जीवनाशी जुळणारे असले पाहिजे. उदाहरणार्थ, स्थलांतरित समाजासाठी चलत-शाळा (mobile schools), कामगारांच्या हंगामी ठिकाणी तात्पुरत्या शिक्षण केंद्रांची व्यवस्था, अशा पर्यायी संकल्पना आवश्यक आहेत. डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या युगात ऑनलाइन शिक्षण हे एक मोठे साधन ठरू शकते. परंतु इंटरनेट, स्मार्टफोन, वीज यांची कमतरता असल्याने तेथपर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचत नाही. त्यामुळे शासनाने अशा भागांमध्ये इंटरनेटसह साधनसुविधा उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत.

समावेशकतेचा दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे मानसिकता. समाजात अजूनही शिक्षणाबद्दल उदासीनता आहे. अनेक पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटलेले असते, पण गरिबीमुळे मुलांना शाळेत न पाठवता कामाला लावले जाते. काही वेळा मुलगी शाळेत न जाता घरकामात गुंतवली जाते. ही मानसिकता बदलल्याशिवाय खरी सर्वसमावेशकता येणे कठीण आहे. यासाठी व्यापक जनजागृती मोहिमा, स्थानिक समाजनेत्यांचा सहभाग आणि शिक्षकांचा भावनिक संवाद महत्त्वाचा ठरतो.

सरकारने केलेले प्रयत्न नाकारता येणार नाहीत. शालेय पोषण आहार योजना, मोफत पुस्तके, सायकली, वसतिगृह योजना या उपक्रमांनी काही प्रमाणात वस्तीतील मुलांना शिक्षणाशी जोडले आहे. पण या योजना अनेकदा भ्रष्टाचार, अंमलबजावणीतील उणिवा आणि अपुरी साधनसुविधा यामुळे अर्धवट राहतात. म्हणूनच योजना फक्त जाहीर करणे पुरेसे नाही, तर त्या प्रभावीपणे वाड्या-वस्तीपर्यंत पोहोचल्या पाहिजेत.

उपाययोजना करताना स्थानिक वास्तव लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. वाडीतील शाळांमध्ये खेळणी, चित्रफलक, गोष्टी, गाणी या माध्यमातून शिक्षण दिले तर मुलांना शाळेशी ओळख पटते. शिक्षकांनी केवळ परीक्षा-केंद्रित अध्यापन न करता मुलांच्या जीवनानुभवाशी जोडलेले शिक्षण द्यावे. उदाहरणार्थ, शेतमजुरी करणाऱ्या मुलाला बी-बियाणे, शेतीतील प्रक्रिया यांवर आधारित गणित वा विज्ञान शिकवले तर ते त्याला जवळचे वाटेल. अशा प्रकारचे स्थानिक संस्कृतीशी जुळणारे शिक्षण समावेशकतेला खऱ्या अर्थाने मदत करते.

शेवटी, शिक्षणाची खरी सर्वसमावेशकता ही फक्त शाळेत प्रवेश मिळवून देण्यात नाही, तर मुलं टिकून राहतात का, त्यांना दर्जेदार शिक्षण मिळते का, समाजाने त्यांना स्वीकारले का, हे महत्त्वाचे आहे. वाडी-वस्तीतील शिक्षणाच्या संदर्भात ही आव्हाने अजूनही प्रचंड आहेत. मात्र ठोस धोरणात्मक पावले, तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर, शिक्षकांची संवेदनशीलता आणि समाजाची जागरूकता या चार गोष्टी एकत्र आल्या तर वाडी-वस्तीतीलही शिक्षण सर्वसमावेशक होऊ शकते. शिक्षणाचा हक्क केवळ शहरातील पक्क्या शाळांपुरता मर्यादित राहू नये. तो वाडीतील, तांड्यातील, वस्तीतल्या प्रत्येक मुलापर्यंत पोहोचला पाहिजे. कारण शिक्षण हा अधिकार आहे, उपकार नाही.

शिक्षण सर्वसमावेशक झाले आहे का या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपण म्हणू शकतो की प्रवास सुरू आहे, पण गंतव्य अजून गाठायचे आहे. वाडी, वस्ती, तांडे यांसारख्या दुर्गम ठिकाणी शिक्षणाची खरी सर्वसमावेशकता साधली तरच देशातील प्रत्येक मुलगा-मुलगी ज्ञानाच्या प्रकाशात येईल. आणि तेव्हाच शिक्षणाचा खरा अर्थ पूर्ण होईल.

*अमेय प्रकाश एदलाबादकर*

नागपूर

विश्वगुरु भारत आणि भारतीय ज्ञान परंपरा

 विश्वगुरु भारत आणि भारतीय ज्ञान परंपरा

भारताचा इतिहास हा जगाच्या इतिहासातील एक अद्वितीय प्रकरण आहे. जगातील अनेक राष्ट्रे युद्ध, सत्ता, भू-राजकारण, वसाहतीकरण किंवा व्यापार या घटकांवर उभारली गेली; परंतु भारताची ओळख सुरुवातीपासूनच ज्ञानभूमी अशी आहे. जगात ज्या काळात अज्ञानाचा अंधार दाटून बसला होता, त्या काळात भारताने विचार, तत्त्वज्ञान, अध्यात्म, विज्ञान, कला, संस्कृती यांचा प्रकाश फुलवला. म्हणूनच भारताला "विश्वगुरु" म्हटले गेले.

"विश्वगुरु" ही संज्ञा भारताच्या भूतकाळातील सामर्थ्याची साक्ष देते. हे सामर्थ्य तलवारबळावर नव्हते, संपत्तीवर नव्हते, तर ते ज्ञानावर आधारित होते. भारताच्या विद्वानांनी, ऋषींनी, साधकांनी जगाला अशा विचारसंपत्तीची देणगी दिली की ज्यावर आजही जगाचा पाया उभा आहे. वेद आणि उपनिषद हे केवळ धार्मिक ग्रंथ नाहीत, तर ते ज्ञानाचे मूळ झरे आहेत. "सत्यं वद, धर्मं चर, स्वाध्यायान्मा प्रमदः" ही शिकवण केवळ वैयक्तिक चारित्र्यापुरती मर्यादित नाही, तर ती समाजाच्या व्यापक घडणीत योगदान देणारी आहे.

भारताच्या ज्ञान परंपरेतून निर्माण झालेली गुरुकुल शिक्षण पद्धती ही अत्यंत अद्वितीय होती. येथे शिक्षण हे फक्त माहिती देण्यापुरते नव्हते; तर जीवन जगण्याची कला शिकवली जात होती. विद्यार्थी जंगलातील आश्रमात राहून, ऋषींच्या मार्गदर्शनाखाली केवळ शास्त्रांचा अभ्यास करत नव्हते, तर साधना, श्रम, आत्मसंयम, समाजसेवा या मूल्यांची जपणूक करत होते. त्यामुळे गुरुकुलातून बाहेर पडणारे विद्यार्थी हे फक्त पंडित नव्हते, तर आदर्श नागरिक, समाजकारण करणारे नेते, न्यायप्रिय राजा, निस्वार्थी सेवक आणि प्रामाणिक व्यापारी बनत होते.

भारतीय ज्ञान परंपरेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची समग्रता. जगात ज्ञानाचे अनेक प्रवाह झाले, पण ते बहुधा विभागले गेले. कुठे धर्म वेगळा, विज्ञान वेगळे, तत्त्वज्ञान वेगळे असे चित्र दिसते. परंतु भारतात धर्म, तत्त्वज्ञान, विज्ञान, कला, समाजकारण – हे सारे एकमेकांशी गुंफलेले होते. योगसूत्र शिकवते ते शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य, तर आयुर्वेद शिकवते ते औषधोपचार; पण दोन्हींचा उद्देश समान – मानवाचे सर्वांगीण कल्याण.

भारताने जगाला दिलेली सर्वात मोठी देणगी म्हणजे शून्याची संकल्पना. शून्याविना आजचे विज्ञान, गणित, तंत्रज्ञान हे अस्तित्वातच आले नसते. दशमान पद्धती, बीजगणित, खगोलशास्त्रातील अचूक गणना – हे सर्व भारतातून पाश्चात्य देशांत पोहोचले आणि त्यांच्या प्रगतीचा पाया रचला. खगोलशास्त्रज्ञ आर्यभटाने पृथ्वी फिरते हा सिद्धांत मांडला, सूर्यग्रहण-चंद्रग्रहण यांचे स्पष्टीकरण केले. भास्कराचार्याच्या गणिती सूत्रांनी युरोपातल्या वैज्ञानिकांना दिशा दिली.

वैद्यकशास्त्राच्या क्षेत्रात सुश्रुत आणि चरक यांचे योगदान आजही अमूल्य मानले जाते. शस्त्रक्रियेच्या तंत्रांचा उल्लेख, औषधी वनस्पतींचा अभ्यास, आरोग्य आणि आहार यांचा संबंध – ही माहिती हजारो वर्षांपूर्वी भारतात होती. आज जगभरात "आयुर्वेद" आणि "योग" लोकप्रिय झाले आहेत. पाश्चात्य जग ज्या पद्धतींना आधुनिक शोध मानते, त्या भारताने शतकानुशतके जगल्या होत्या.

भारतीय तत्त्वज्ञानाची व्याप्ती अमर्याद आहे. वेदान्त सांगतो की आत्मा अमर आहे, उपनिषद सांगतात "अहं ब्रह्मास्मि", म्हणजेच प्रत्येक व्यक्तीमध्ये परमसत्याचे अस्तित्व आहे. ही संकल्पना मानवाला आत्मविश्वास देते आणि सर्वांमध्ये समानता प्रस्थापित करते. बौद्ध धर्माने जगाला अहिंसा, करुणा आणि समत्वाचा संदेश दिला. जैन धर्माने अपरिग्रह, संयम आणि अहिंसेची तत्त्वे दिली. या विचारांनी आशियाभर नव्हे तर युरोपमध्येही परिणाम केला.

भारतीय ज्ञान परंपरेचा आणखी एक पैलू म्हणजे समाजव्यवस्था. कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात प्रशासन, अर्थकारण, सैनिकी धोरण, व्यापारी व्यवहार यांचे सखोल विवेचन आहे. "राजा हा प्रजेसाठी असतो, प्रजेपोटी नाही" हा संदेश कौटिल्याने दिला. लोकशाहीची बीजे भारतात खूप पूर्वीच पेरली गेली होती. प्राचीन भारतातील गणराज्ये, पंचायती ही त्याची उदाहरणे आहेत.

भारतीय ज्ञान परंपरेत कला, साहित्य, संगीत यांना देखील तितकाच मान आहे. भरतमुनींच्या नाट्यशास्त्राने नाट्यकलेला शास्त्रीय पाया दिला. कालिदासाच्या साहित्याने संस्कृत भाषेला समृद्ध केले. संगीताच्या सात स्वरांची परंपरा भारतातूनच जगभर पसरली. या सर्व कलांमध्ये केवळ सौंदर्यबोध नव्हता, तर जीवनाचे मूल्य, आध्यात्मिक साधना आणि भावविश्वाची उंची होती.

भारताने नेहमीच जगाला "वसुधैव कुटुंबकम्" ही शिकवण दिली. ही संकल्पना आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरते. जगात युद्ध, पर्यावरणसंकट, दहशतवाद, असमानता या समस्या आहेत. त्यावर उपाय म्हणून भारताची विचारसंपदा दिशा दाखवू शकते. "सर्वे भवंतु सुखिनः" हा उदात्त विचार हा मानवजातीसाठीच आहे.

आज भारत पुन्हा एकदा उभारी घेत आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान, अवकाश संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत भारताची झेप जगाला आश्चर्यचकित करते. परंतु भारताचे खरे सामर्थ्य केवळ या आधुनिक प्रगतीत नाही; तर ते आपल्या प्राचीन ज्ञान परंपरेच्या आधारावर आहे. आज जर आपण आपल्या परंपरेतील योग, आयुर्वेद, वेद, तत्त्वज्ञान, समाजव्यवस्था, कला यांचा अभ्यास केला आणि त्यांना आधुनिक विज्ञानाशी जोडले, तर भारत पुन्हा खऱ्या अर्थाने "विश्वगुरु" होऊ शकतो.

भारतीय ज्ञान परंपरेची खरी वैशिष्ट्ये म्हणजे – सर्वसमावेशकता, सार्वत्रिकता आणि मानवी मूल्यांवर आधारलेली जीवनदृष्टी. येथे धर्म वेगळा नाही, विज्ञान वेगळे नाही; सर्व काही एकमेकांशी एकात्म आहे. ही एकात्मता आजच्या तुटक जगाला अत्यंत आवश्यक आहे.

"विश्वगुरु भारत" ही संकल्पना ही केवळ इतिहासाची आठवण नाही, तर ती भविष्याची दिशा आहे. भारताने पुन्हा ज्ञानदानाचा दीप प्रज्वलित करावा आणि जगाला मार्गदर्शन करावे, हीच आजच्या काळाची गरज आहे.

अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन सहसंबंध

 अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन सहसंबंध

शिक्षण ही केवळ माहिती देण्याची किंवा ज्ञान देण्याची प्रक्रिया नाही तर ती व्यक्तिमत्त्व घडविणारी, मूल्यसंस्कार करणारी आणि सामाजिक बदलांना गती देणारी एक सर्वांगीण प्रक्रिया आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये सुप्त स्वरूपात असलेली क्षमता, जिज्ञासा, जाणीव आणि विचारशक्ती यांना योग्य दिशेने वळवून जीवनोन्मुख कौशल्यांमध्ये रुपांतर करण्याचे कार्य शिक्षण करीत असते. शिक्षणप्रक्रियेतून नक्की काय साध्य करायचे आहे हे दर्शविणारे महत्त्वाचे साधन म्हणजे अध्ययन निष्पत्ती. कोणताही विद्यार्थी एखाद्या अध्यापन प्रक्रियेतून गेल्यानंतर त्याच्यामध्ये काय बदल घडून आला, त्याने कोणती कौशल्ये आत्मसात केली, कोणत्या संकल्पना समजून घेतल्या आणि त्याचे वर्तन, मूल्यविचार, भावनिक पातळी यामध्ये कितपत प्रगल्भता आली हे ठरविण्यासाठी अध्ययन निष्पत्तीचा उपयोग होतो. त्यामुळे अध्ययन निष्पत्ती ही केवळ परीक्षेतील गुणांपुरती मर्यादित न राहता विद्यार्थ्याच्या संपूर्ण सर्वांगीण विकासाची द्योतक असते.अध्यापन ही एक कला आणि शास्त्र यांचा संगम आहे. 

शिक्षक केवळ माहिती देणारा नसून तो विद्यार्थ्याच्या विचारप्रक्रियेचा दिशादर्शक असतो. अध्यापन करताना शिक्षक कोणती पद्धत वापरतो, तो विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांचा कसा विचार करतो, शिकवताना कोणती साधने वापरतो आणि विद्यार्थ्यांना शिकण्याच्या प्रक्रियेत सक्रियपणे कसे सहभागी करून घेतो यावरूनच विद्यार्थ्यांची अध्ययन निष्पत्ती ठरते. म्हणूनच अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन या दोन घटकांमध्ये अतूट सहसंबंध आहे. योग्य अध्यापन झाल्यास अध्ययन निष्पत्ती स्पष्ट, ठोस आणि जीवनोन्मुख असतात; पण अध्यापन त्रुटीपूर्ण किंवा निरुत्साही असेल तर विद्यार्थ्यांची निष्पत्ती केवळ वरवरची आणि अपूर्ण राहते.अध्ययन निष्पत्ती या अनेक स्तरांवर दिसून येतात. काही निष्पत्ती ज्ञानात्मक असतात म्हणजे विद्यार्थी विशिष्ट माहिती, तथ्य, संकल्पना आत्मसात करतो. काही निष्पत्ती कौशल्याधारित असतात जसे की समस्या सोडविण्याची क्षमता, सर्जनशील विचार, हाताळणीचे कौशल्य, संवादकौशल्य. तर काही निष्पत्ती भावनिक अथवा मूल्यात्मक स्वरूपाच्या असतात ज्या विद्यार्थ्याला जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी देतात, त्याला सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देतात. या सर्व प्रकारच्या निष्पत्तींचे मूळ अध्यापन पद्धतीमध्ये दडलेले असते. उदाहरणार्थ केवळ व्याख्यान पद्धतीने शिकविल्यास विद्यार्थी माहिती आत्मसात करेल, पण त्याच गोष्टी प्रकल्प पद्धतीने शिकवल्यास त्याला प्रत्यक्ष अनुभव मिळेल आणि त्याच्या कौशल्यांचा विकास होईल. अशा प्रकारे अध्यापन कसे आहे यावरच अध्ययन निष्पत्तीचे स्वरूप अवलंबून असते.

भारतीय शिक्षण परंपरेत अध्यापनाला सदैव पवित्र कर्म मानले गेले आहे. गुरु-शिष्य परंपरेत गुरु शिष्याला केवळ ज्ञान देत नसत तर जीवनशैली शिकवत असत. त्या काळात अध्ययन निष्पत्तीचे स्वरूप शिष्याच्या वर्तनातून, आचरणातून आणि समाजातील योगदानातून दिसून येत असे. आजच्या आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेत मात्र अध्ययन निष्पत्ती ठोसपणे मांडल्या जातात. उदाहरणार्थ, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० नुसार प्रत्येक स्तरावर विद्यार्थ्यांनी कोणती कौशल्ये आत्मसात करावीत, कोणत्या क्षमतांचा विकास व्हावा आणि कोणते मूल्य अंगीकारले जावेत याची स्पष्ट व्याख्या केली आहे. त्यामुळे शिक्षकांनी अध्यापन करताना नेहमी या अध्ययन निष्पत्ती लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.अध्यापन हे उद्दिष्टनिष्ठ असले पाहिजे. शिक्षकाने सुरुवातीपासूनच विद्यार्थ्यांना शिकविण्याचा हेतू स्पष्ट करावा. उद्दिष्ट जितके स्पष्ट तितक्या प्रभावीपणे शिक्षक आपली अध्यापन प्रक्रिया आखू शकतो. उद्दिष्टांच्या आधारेच शिक्षक योग्य पद्धतींची निवड करतो. उदाहरणार्थ, भाषा शिकविताना उद्दिष्ट असेल की विद्यार्थी शुद्ध वाक्यरचना करू शकेल, तर शिक्षक त्यासाठी लेखन सराव, संभाषण सराव अशा पद्धती वापरतो. उद्दिष्ट जर केवळ व्याकरण समजून घेणे असेल तर व्याख्यान पद्धती पुरेशी ठरते. उद्दिष्ट आणि अध्यापन यामधील या एकसंधतेमुळेच अध्ययन निष्पत्ती ठोस स्वरूप धारण करते.अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन यांचा सहसंबंध हा कारण-परिणामाच्या नात्यासारखा आहे. उत्तम अध्यापनामुळे अध्ययन निष्पत्ती गुणवत्तापूर्ण मिळतात, तर त्रुटीपूर्ण अध्यापनामुळे निष्पत्ती अपूर्ण राहतात. यासाठी सततचे मूल्यमापन महत्त्वाचे आहे. शिक्षकाने अध्यापन करताना सतत विद्यार्थ्यांचे निरीक्षण केले पाहिजे, त्यांच्या प्रतिसादांचा अभ्यास केला पाहिजे आणि आवश्यक तेथे अभिप्राय दिला पाहिजे. हा अभिप्राय विद्यार्थ्याला आपल्या शिकण्यात सुधारणा करण्यास मदत करतो. सततचे मूल्यमापन आणि अभिप्राय हे अध्यापन आणि अध्ययन निष्पत्ती यांना जोडणारे पूल आहेत.

विद्यार्थ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन केलेले अध्यापन अध्ययन निष्पत्तीला समृद्ध करते. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा असतो, त्याची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते, त्याच्या आवडी-निवडी वेगळ्या असतात. म्हणूनच शिक्षकाने अध्यापन करताना विविधता विचारात घेतली पाहिजे. काही विद्यार्थ्यांना दृश्य माध्यमे आवडतात तर काहींना लेखन. काहींना प्रात्यक्षिकातून लवकर समजते तर काहींना चर्चेतून. अशा वेगवेगळ्या पद्धतींचा उपयोग करून शिक्षक जेव्हा अध्यापन करतो तेव्हा सर्व विद्यार्थ्यांची निष्पत्ती सुधारते.अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन यातील सहसंबंध व्यवहारात अनेक उदाहरणांतून दिसून येतो. भाषा शिकविताना जर शिक्षक फक्त व्याकरण शिकवून थांबला तर विद्यार्थ्यांची निष्पत्ती मर्यादित राहते. परंतु तोच शिक्षक संभाषण सराव, लेखन सराव, वाचन यांचा उपयोग करून विद्यार्थ्यांना भाषेत सक्रिय सहभाग घ्यायला प्रवृत्त करतो, तेव्हा विद्यार्थी भाषा खऱ्या अर्थाने आत्मसात करतो. विज्ञान शिकविताना केवळ संकल्पना सांगितल्यास विद्यार्थ्यांना मर्यादित माहिती मिळते, पण प्रयोग करून दाखविल्यास, विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग करायला दिल्यास त्यांच्यात निरीक्षणशक्ती, विश्लेषणशक्ती आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित होते.आजच्या काळात तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने अध्यापन अधिक परिणामकारक झाले आहे. 

डिजिटल साधनांचा वापर केल्यास अध्ययन निष्पत्ती ठळकपणे दिसून येतात. विद्यार्थ्यांना दृश्य आणि श्राव्य अनुभव मिळाल्यास त्यांची समज वाढते, आठवण दृढ राहते आणि शिकण्याची प्रेरणा वाढते. तथापि तंत्रज्ञान हे साधन आहे, उद्दिष्ट नव्हे. शिक्षकाची भूमिका मध्यवर्ती आहेच.अध्यापन आणि अध्ययन निष्पत्ती यातील सहसंबंध समजून घेताना काही मर्यादा आणि आव्हानेही दिसतात. सर्व विद्यार्थ्यांना सारख्याच प्रमाणात शिकता येतेच असे नाही. काही विद्यार्थ्यांच्या घरच्या परिस्थितीमुळे, भाषिक अडचणींमुळे, मानसिक किंवा शारीरिक मर्यादांमुळे त्यांची अध्ययन निष्पत्ती अपेक्षेइतकी होत नाही. अशावेळी शिक्षकाने संयम ठेवून त्यांना आवश्यक ते मार्गदर्शन करणे गरजेचे आहे. तसेच अभ्यासक्रमाचा भार, परीक्षा-केंद्रित शिक्षण, अध्यापनासाठी अपुरा वेळ ही अडचणीही निष्पत्तीवर परिणाम घडवितात.भविष्यात शिक्षण अधिकाधिक विद्यार्थीकेंद्रित होणार आहे. अशा परिस्थितीत अध्यापनाने फक्त माहिती देण्यावर थांबता कामा नये, तर विद्यार्थ्यांना स्वयंपूर्ण, शोधक आणि सर्जनशील बनविण्याचे काम करावे.

 अध्यापन जितके जीवनाशी निगडित असेल तितक्या अध्ययन निष्पत्ती टिकाऊ ठरतील. त्यामुळे शिक्षकाने स्वतःमध्ये सतत सुधारणा करत राहणे आवश्यक आहे.अध्ययन निष्पत्ती आणि अध्यापन यांचा सहसंबंध हा शिक्षण प्रक्रियेचा गाभा आहे. शिक्षण ही दोन्ही बाजूंनी होणारी एक प्रक्रिया आहे. एकीकडे शिक्षक अध्यापनाच्या माध्यमातून ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्ये देत असतो तर दुसरीकडे विद्यार्थी ते ग्रहण करून आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास करीत असतो. या प्रक्रियेतील प्रत्येक टप्पा महत्त्वाचा आहे. शिक्षकाने उद्दिष्टपूर्तीसाठी योग्य अध्यापन पद्धतींचा अवलंब, सतत मूल्यमापन व विद्यार्थीकेंद्रित दृष्टीकोन स्वीकारला तर अध्ययन निष्पत्ती प्रभावी ठरतात. विद्यार्थ्यांना जीवनोपयोगी कौशल्ये आत्मसात करण्यास मदत होते आणि शिक्षणाचा खरा हेतू साध्य होतो.

तोरा मन दर्पण कहलाये :- अमेय एदलाबादकर

 

तोरा मन दर्पण कहलाये

मानवजीवन एक विलक्षण गूढ आहे. जेव्हा आपण आपल्या अंतर्मनात डोकावतो तेव्हा लक्षात येते की आपल्या सर्व सुखदुःखांचे, प्रगती-अधःपतनाचे मूळ खरेतर बाह्य परिस्थितीत नसून आपल्या मनात आहे. भारतीय संतपरंपरेत या सत्याची निरनिराळ्या रूपांत पुनःपुन्हा शिकवण दिली गेली. संत कबीरांनी आपल्या अमर वचनेतून जेव्हा म्हटले—“तोरा मन दर्पण कहलाये, भले-बुरे सारे कर्मों को तुरत दिखाये”—तेव्हा त्यांनी एका ओळीत माणसाच्या जीवनाचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान व्यक्त केले.

आरसा जसा कोणतेही अलंकरण न करता चेहऱ्याचे खरे प्रतिबिंब दाखवतो, तसा आपल्या मनाचाही स्वभाव आहे. आपण केलेले सर्व चांगले-वाईट कर्म, विचार, भावना यांचा लेखाजोखा मनात नोंदला जातो. बाहेरील जग आपली खरी प्रवृत्ती ओळखू शकणार नाही, पण मन मात्र आपल्या प्रत्येक कृतीचा साक्षी असते. कबीरांचा हा संदेश आपल्याला आत्मपरीक्षणाची प्रेरणा देतो. जसा आपण चेहरा आरशात पाहून त्यावरील डाग-धब्बे दूर करतो, तसाच अंतर्मनाचा आरसा पाहून त्यावरील क्रोध, लोभ, मत्सर, अहंकार इ. विकार दूर करणे हेच खरे साध्य आहे.

भगवद्गीतेच्या शिकवणुकीतही हाच गाभा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात—“उद्धरेदात्मनाऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्, आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।” म्हणजेच माणसाने स्वतःच्या मनालाच उन्नत करावे; कारण मनच त्याचा मित्र आहे आणि मनच त्याचा शत्रू देखील आहे. कबीर म्हणतात मन आरसा आहे, तर गीता म्हणते हेच मन मित्रही आहे आणि शत्रूही. दोन्ही ठिकाणी संकेत एकच आहे—मन निर्मळ असेल तर जीवन सौंदर्यपूर्ण होते, मन कलुषित झाले तर जीवन दुःखमय होते.

साधारणतः मनुष्य आपल्या दुःखांचे कारण बाह्य परिस्थितीत शोधतो. पण गीता व कबीर आपल्याला सांगतात की खरे कारण मनच आहे. आरशावर धूळ जमली तर चेहरा धूसर दिसतो, तसेच मनावर वासनांची धूळ साचली तर जीवन गढूळ वाटते. मन शुद्ध केले की सत्याचा अनुभव मिळतो. म्हणूनच कबीर म्हणतात—“मन दर्पण ठेव, त्यातच स्वतःला पाहा.”

गीतेत कृष्णाने कर्मयोग, ज्ञानयोग व भक्तियोग या मार्गांची शिकवण दिली आहे. परंतु या तीनही मार्गांचे मूळ साधन हे मनच आहे. मन स्थिर व शुद्ध असेल तरच निष्काम कर्म करता येते, आत्मज्ञान मिळते, आणि भक्तीमध्ये एकरसता येते. जर मन अस्थिर असेल तर हे काहीही साध्य होत नाही. म्हणून गीतेत ‘मननिग्रह’—मनावर नियंत्रण—याला इतके महत्त्व दिले आहे. कबीरांचे “मन दर्पण”ही त्याचाच साधा, सोपा संदेश आहे.

माणूस दैनंदिन जीवनात चुका करतो, कधी चांगले तर कधी वाईट कृत्य घडते. जर तो मनाचा दर्पण पाहील तर लगेच त्याला कळेल की हे कर्म त्याला शांतता देत आहे की अपराधबुद्धी. मनात जर अपराधगंड उठला, बेचैनी वाढली तर ते वाईट कर्माचे लक्षण. पण जर अंतःकरण प्रसन्न झाले, आनंद व समाधान निर्माण झाले तर ते शुभकर्माचे फळ. म्हणून आत्मपरीक्षण आवश्यक आहे. बाहेरच्या जगाला दोष देण्याऐवजी मनात डोकावून दोष निवारण करणे हेच खरी साधना आहे.

गीतेतील अर्जुनाचा प्रसंगही हा आरसा दाखवतो. युद्धभूमीवर अर्जुन मोहाने ग्रस्त झाला. आप्तांना मारण्याची कल्पना त्याला पाप वाटली. पण कृष्णाने त्याचा मोह दूर केला. त्यांनी दाखवून दिले की खरा धर्म म्हणजे न्यायासाठी लढणे आणि अधर्माचा नाश करणे. इथेही मनाचा दर्पणच आहे—अर्जुनाचे मन त्याला भ्रम दाखवत होते, कृष्णाने त्यात सत्याचे प्रतिबिंब दाखवले.

आधुनिक काळातही हा संदेश तितकाच महत्त्वाचा आहे. आजच्या समाजात भौतिक सुखांचा मोह, स्पर्धा, प्रतिष्ठा, दिखावा यांत माणूस अडकला आहे. पण मन जर अस्वस्थ असेल तर बाहेरील यश निरर्थक आहे. करोडो संपत्ती असूनही जर मनात भय, लोभ, असंतोष असेल तर जीवन दुःखमय राहते. उलट अल्पसंपत्ती असूनही मन निर्मळ व शांत असेल तर खरी आनंदाची प्राप्ती होते. म्हणून कबीरांचे वचन आणि गीतेचा उपदेश दोन्ही आजच्या समाजासाठी दीपस्तंभ आहेत.

कबीरांचा काळ हा जातिभेद, अंधश्रद्धा, मंदिर-मशीदींचे वाद याने ग्रासलेला होता. त्यांनी सांगितले की देव शोधायचा असेल तर बाहेर नाही, तर आपल्या मनात पाहा. गीतेत कृष्ण सांगतात की आत्मा अविनाशी आहे, शरीर नश्वर आहे. आत्मज्ञान मिळाले की जन्ममृत्यूचे भय संपते. आत्म्याचा अनुभव घेण्यासाठी मन शुद्ध असणे आवश्यक आहे.

मनोविज्ञानसुद्धा हाच मुद्दा अधोरेखित करते. आधुनिक मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात की खरी शांती बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून मनात आहे. ध्यान-योग या पद्धती मनाचे आरसे स्वच्छ करण्याचे साधन आहेत. जेव्हा मन आरशासारखे निर्मळ होते तेव्हा त्यात आत्म्याचे खरे प्रतिबिंब दिसते.

भारतीय तत्त्वज्ञानात “अहं ब्रह्मास्मि” किंवा “तत्त्वमसि” असे वचनही याचाच संदेश देतात—स्वतःमध्ये पाहा, आपल्या आत्म्याचा अनुभव घ्या. कबीर व गीता या दोन्ही वाणी हाच आग्रह धरतात. आतल्या प्रवासाशिवाय खरा आध्यात्मिक विकास अशक्य आहे.

जर आपण कबीरांच्या “तोरा मन दर्पण कहलाये” या वाक्याला गीतेच्या शिकवणीबरोबर पाहिले तर जीवनासाठी संपूर्ण मार्गदर्शन मिळते. मन दर्पण आहे, ते आपले प्रतिबिंब दाखवते. जर प्रतिबिंब वाकडे दिसले तर आपल्या दोषांचे शोधन करा. गीता मार्ग दाखवते—निष्काम कर्म, आत्मज्ञान आणि भक्ती हेच मन शुद्ध करण्याचे साधन आहेत. जेव्हा मन शुद्ध होते तेव्हा खरी शांती, आनंद व मुक्ती प्राप्त होते.

आजच्या परिस्थितीत जर प्रत्येक व्यक्तीने आपले मन दर्पण मानून त्यात आत्मपरीक्षण केले तर भ्रष्टाचार, हिंसा, लोभ, कपट, अन्याय इ. विकृती कमी होतील. समाजात करुणा, प्रेम व सत्याचा प्रसार होईल. म्हणूनच संत व शास्त्रे दोन्ही आपल्याला म्हणतात—मनाला ओळखा, त्याचा आरसा स्वच्छ ठेवा, आणि त्यातच ईश्वराचे दर्शन घ्या.

शेवटी एवढेच म्हणता येईल की “तोरा मन दर्पण कहलाये” ही केवळ काव्यपंक्ती नाही तर जीवन जगण्याची कला आहे. ती आपल्याला अंतर्मुख होण्याची शिकवण देते, आत्मचिंतनाची दिशा दाखवते आणि भगवद्गीतेच्या उपदेशाशी एकरूप होत आपले संपूर्ण जीवन उन्नत करते. जेव्हा मन दर्पणासारखे शुद्ध व स्थिर होते तेव्हा मनुष्याला स्वतःचे खरे स्वरूप कळते, आत्म्याचा व परमात्म्याचा बंध उमजतो आणि जीवनाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.

अमेय प्रकाश एदलाबादकर

रास्ता कटती बिल्ली से सबब मत पूछो, राह चलते राहबरो से खबरदार रहो

 रास्ता कटती बिल्ली से सबब मत पूछो, राह चलते राहबरो से खबरदार रहो

जीवन हा अखंड प्रवास आहे. या प्रवासाला रस्ते आहेत, वळणे आहेत, फुलांचे सुगंध आहेत तर काट्यांचे टोचणेही आहे. मनुष्य या प्रवासात सुख शोधतो, यश शोधतो, कधी अपयशाच्या खोल दरीत कोसळतो तर कधी शिखरावर उभा ठाकतो. या प्रवासाच्या वाटेवर अनेक परंपरा, अनेक श्रद्धा, अनेक भीती आपल्याला भेटतात. त्यातीलच एक म्हणजे मांजर रस्ता अडवते तो अपशकुन, असा समज. किती क्षुल्लक गोष्टींना आपण भवितव्य ठरवणारे मानतो!

पण कवी सावध करतो – “रास्ता कटती बिल्ली से सबब मत पूछो, राह चलते राहबरो से खबरदार रहो।” मांजराला दोष देण्यात काही शहाणपणा नाही, खरी खबरदारी घ्यायची असेल तर ती आपल्यासोबत चालणाऱ्यांची घ्यावी. जीवन बिघडवणारे मांजर नव्हे तर चुकीचे सहप्रवासी असतात.

भीती ही मानवी मनाची सावली आहे. मांजर रस्ता ओलांडते तेव्हा प्रत्यक्षात काहीच घडत नसते, पण मन मात्र दचकलं की आपत्तीची चाहूल भासते. या भीतीतूनच अंधश्रद्धा जन्म घेते. विवेकाचा दिवा जळू लागला की या सावल्या आपोआप नष्ट होतात.

 “भीतीच्या सावलीला आकार देऊ नको,

विवेकाचा दिवा जळू दे प्रकाशात;

मांजर काय करील सांग,

आयुष्याचा खेळ तर आहे आपल्या हातात.”

खरा धोका मात्र वेगळाच असतो. तो असतो आपल्या संगतीत. वाईट मित्र चुकीचे मार्ग दाखवतात, वाईट सहकारी फसवतात, वाईट सोबती आयुष्याच्या वाटेवर काटे टाकतात. म्हणूनच योग्य सोबत्यांची निवड हीच खरी खबरदारी आहे.मानव हा सामाजिक प्राणी. त्याला सोबत हवीच. पण संगतीचे सामर्थ्य एवढे प्रबळ आहे की चांगली संगत लाभली तर आयुष्य सुगंधित होते, वाईट संगती लाभली तर जीवनच नासते. विद्यार्थ्याला अभ्यासाकडे वळवणारे मित्र लाभले तर तो शिखर गाठतो, व्यसनांकडे नेणारे मित्र लाभले तर तो खोल दरीत कोसळतो. कार्यक्षेत्रात प्रामाणिक सहकारी मिळाले तर यशाचा मार्ग गुळगुळीत होतो, कपटी सहकारी असले की तो मार्ग दगडांनी भरतो. 

“संगत चांगली लाभली तर जीवन फुलते,

वाईट संगती लाभली तर मन अंधारते;

सोबतीच ठरवतात मार्गाचा रंग,

म्हणूनच सोबती निवडा विवेकाचा संग.”

भारतीय संतांनीही हेच सांगितले. तुकाराम म्हणतात, “संगती साधुसाची कळस आहे भवसागराचा.” कबीर म्हणतात, “संगत कीजे साधु की, मिलि आये हरि रंग।” खरेच, योग्य संगती हीच खरी संपत्ती आहे.मांजर रस्ता अडवते म्हणून थांबण्याची गरज नाही, पण चुकीचा सोबती आयुष्याचा रस्ता अडवेल तर तो खरा अपशकुन ठरतो.

“मांजराने काय घडेल, भीतीची ती सावली,

खरा धोका सोबत्यांचा, विसरू नको कवली;

मार्ग योग्य ठेवा, मैत्री ठेवा सच्ची,

संगती चांगली असेल तर वाटही सुगंधी.”

निबंधाचा सारांश एवढाच की, मांजराच्या अपशकुनाला बळी न पडता विवेकाने चालावे, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे सोबतींची निवड जपून करावी. मांजर नाही, तर माणूसच माणसाला चुकीच्या वाटेवर नेतो. म्हणून अंधश्रद्धा सोडा, विवेक स्वीकारा आणि योग्य सहप्रवासी निवडा. जीवनाचा प्रवास मग केवळ सुखाचा नव्हे तर सुगंधितही ठरेल.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार शिक्षकांच्या भूमिकेत बदल

 

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार शिक्षकांच्या भूमिकेत बदल

सारांश  

          राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) हे भारतीय शिक्षण व्यवस्थेतील एक क्रांतिकारी वळण आहे. या धोरणामुळे शिक्षकांच्या भूमिकेत सर्वांगीण बदल अपेक्षित आहे. शिक्षक हा केवळ ज्ञानस्रोत राहिला नसून तो मार्गदर्शक, संशोधक, सल्लागार, समाज-निर्माता आणि तंत्रज्ञान सुसज्ज शैक्षणिक नेता म्हणून उभा राहतो. प्रस्तुत शोधनिबंधामध्ये शिक्षकांच्या भूमिकेतील ऐतिहासिक बदल, NEP 2020 अंतर्गत अपेक्षित भूमिका, जागतिक परिप्रेक्ष्य, आव्हाने व उपाययोजना यांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.

कीवर्ड्स

          शिक्षक, राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020, भूमिका बदल, शिक्षक प्रशिक्षण, तंत्रज्ञान, शिक्षण सुधारणा

प्रस्तावना

          भारतीय शिक्षण परंपरेत शिक्षकाला नेहमीच सर्वोच्च स्थान देण्यात आले आहे. "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः" या संकल्पनेतून शिक्षकाचा दर्जा अधोरेखित होतो. परंतु शैक्षणिक, सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक बदलांमुळे शिक्षकाची भूमिका सतत बदलत राहिली आहे. पूर्वी शिक्षक हा ज्ञानस्रोत होता, परंतु आज तो शिकण्याचा प्रेरणादाता झाला आहे.

          राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 हे या बदलाला नवीन दिशा देते. या धोरणात शिक्षकांना ज्ञानदाते नव्हे तर शिकवण्याचे मार्गदर्शक, संशोधक, तंत्रज्ञान वापरणारे, बहुभाषिक कौशल्य असलेले, मूल्याधारित शिक्षण देणारे आणि समाज-निर्मिती करणारे व्यक्ती म्हणून पाहिले जाते.

1. शिक्षकांच्या भूमिकेचा ऐतिहासिक संदर्भ

Ø गुरुकुल प्रणाली:

  येथे गुरु हा केवळ शिक्षक नसून जीवनशिक्षक होता. नैतिकता, संस्कार, संस्कृती यांचा   अभ्यास.

 मध्ययुगीन काळ:

शिक्षक प्रामुख्याने धार्मिक शिक्षणावर लक्ष केंद्रित करत.

Ø औपनिवेशिक काळ:

शिक्षकांची भूमिका अभ्यासक्रम-केंद्रित व परीक्षा-केंद्रित झाली.

Ø स्वातंत्र्योत्तर काळ:

राष्ट्रनिर्मितीचे साधन म्हणून शिक्षकांना महत्त्व देण्यात आले.

2. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चे वैशिष्ट्ये  

Ø ५+३+३+४ रचना (5+3+3+4 Structure): शिक्षणाची नवीन रचना.

Ø बहुभाषिकता (Multilingualism): मातृभाषेत शिक्षणावर भर.

Ø तंत्रज्ञान समावेश (Integration of Technology): ई-लर्निंग, डिजिटल क्लासरूम्स.

Ø शिक्षक प्रशिक्षण (Teacher Training): सतत व्यावसायिक विकास.

Ø मूल्याधारित शिक्षण (Value-Based Education): केवळ अकादमिक नव्हे तर चारित्र्य घडविणे.

3. बदललेली शिक्षकांची भूमिका

1. ज्ञानस्रोतापासून मार्गदर्शकापर्यंत

विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षण (Learner-Centric Learning)

समस्याधारित शिक्षण (Problem-Based Learning)

प्रकल्प व संशोधनाभिमुख शिक्षण

2. तंत्रज्ञान सुसज्ज शिक्षक

स्मार्ट क्लासरूम्स, LMS, AI आधारित शिक्षण

ऑनलाईन व ऑफलाईन पद्धतींचे एकत्रीकरण

3. संशोधक व नवोन्मेषक

नवीन अध्यापन पद्धती विकसित करणे

4. समुपदेशक व सल्लागार

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी

करिअर मार्गदर्शन

5. समाज-निर्माता

स्थानिक समाजाशी संपर्क

सामाजिक उपक्रमांत सहभाग

4. आंतरराष्ट्रीय परिप्रेक्ष्य  

फिनलंडमध्ये शिक्षक संशोधक व नवोन्मेषक म्हणून कार्य करतात.

सिंगापूरमध्ये शिक्षकांचे सतत प्रशिक्षण अनिवार्य आहे.

अमेरिकेत तंत्रज्ञान-आधारित शिक्षणावर भर.

5. व्यावसायिक प्रशिक्षणाची आवश्यकता

डिजिटल साक्षरता प्रशिक्षण

बहुभाषिक शिक्षणाची तयारी

संशोधन पद्धतींचा अभ्यास

मूल्याधिष्ठित शिक्षण

6. आव्हाने  

ग्रामीण भागात तंत्रज्ञान व इंटरनेट अभाव

शिक्षकांवर वाढलेला कामाचा भार

पारंपरिक विचारसरणी बदलण्यास प्रतिकार

7. उपाय योजना

ग्रामीण भागात डिजिटल पायाभूत सुविधा उपलब्ध करणे

शिक्षक प्रशिक्षण संस्था बळकट करणे

शिक्षकांच्या संशोधनासाठी निधी उपलब्ध करणे

शिक्षकांचा सामाजिक दर्जा उंचावणे

निष्कर्ष

              राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 हे शिक्षकांना नव्या भूमिकेत ढकलणारे धोरण आहे. शिक्षक आता केवळ शिकवणारे नसून मार्गदर्शक, संशोधक, समुपदेशक आणि समाज-निर्माते झाले आहेत. हा बदल भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक बनवेल.

संदर्भ

1. Government of India. (2020). National Education Policy 2020. Ministry of Education.

2. Sharma, R. (2021). Role of Teachers in Implementing NEP 2020. Journal of Education and Development, 15(3), 45–53.

3. Patel, S. (2022). Teacher Professional Development in NEP 2020. International Journal of Pedagogical Studies, 9(2), 112–124.

4. UNESCO. (2021). The role of teachers in transforming education systems. Paris: UNESCO Publishing.

5. Singh, A. (2023). Technology and Pedagogy in Indian Classrooms. Indian Journal of Education Research, 12(1), 33–49.

 

शालेय स्तरावर लष्करी प्रशिक्षणाचे महत्त्व

 

शालेय स्तरावर लष्करी प्रशिक्षणाचे महत्त्व

परिचय

शिक्षण हा असा पाया आहे ज्याच्या आधारे समाज आपले भवितव्य घडवतो. पारंपरिक शालेय शिक्षणात विज्ञान, गणित, साहित्य, इतिहास या सारख्या शैक्षणिक विषयांवर भर दिला जात असला तरी जीवनातील व्यावहारिक आव्हानांसाठी तरुणांना तयार करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अनेकदा दुर्लक्षित पण अत्यंत मौल्यवान दृष्टीकोन म्हणजे शालेय स्तरावरील लष्करी प्रशिक्षण.

लष्करी प्रशिक्षण म्हणजे शाळांना बॅरेकमध्ये बदलणे किंवा प्रत्येक विद्यार्थ्याला सक्रिय लढाईसाठी तयार करणे नव्हे; त्याऐवजी, शिस्त, टीमवर्क, नेतृत्व, शारीरिक तंदुरुस्ती, देशभक्ती आणि लवचिकता यासारखी मूल्ये रुजविणे आहे. संरचित क्रियाकलाप, सराव, जगण्याचे प्रशिक्षण आणि नेतृत्व व्यायामाद्वारे, लष्करी शैलीचे कार्यक्रम विद्यार्थ्यांना आत्मविश्वासी, जबाबदार नागरिक बनवू शकतात जे आवश्यकतेनुसार आपल्या समुदायाची आणि राष्ट्राची सेवा करण्यास तयार असतात.

या निबंधात, आम्ही शाळांमध्ये लष्करी प्रशिक्षण सुरू करण्याचा इतिहास, उद्दीष्टे, फायदे आणि टीकेचा शोध घेऊ आणि असे कार्यक्रम एखाद्या देशाचे भविष्य घडविण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका का बजावू शकतात हे स्पष्ट करू.

शिक्षणातील लष्करी प्रशिक्षणाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

शाळांमध्ये लष्करी प्रशिक्षण ही नवी संकल्पना नाही. अनेक देशांनी अनेक दशकांपासून आपल्या शिक्षण पद्धतीत ते समाविष्ट केले आहे. उदाहरणार्थ:

• तरुणांमध्ये शिस्त, नेतृत्व आणि देशभक्तीची मूल्ये रुजवण्यासाठी १९४८ मध्ये नॅशनल कॅडेट कॉर्प्सची (एनसीसी) स्थापना करण्यात आली. सहभाग ऐच्छिक असला तरी राष्ट्रीय विकासात हातभार लावणारे शिस्तबद्ध नागरिक घडविण्यात एनसीसी अत्यंत यशस्वी ठरली आहे.
• युनायटेड स्टेट्स: ज्युनिअर रिझर्व्ह ऑफिसर्स ट्रेनिंग कॉर्प्स (जेआरओटीसी) हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांना लष्करी पद्धतीचे प्रशिक्षण देते, त्यांना केवळ लष्करी करिअरसाठी तयार करण्याऐवजी नागरिकत्व, नेतृत्व आणि सामुदायिक सेवेवर लक्ष केंद्रित करते.
• इस्रायल : सक्तीच्या लष्करी सेवेमुळे अनेकदा शाळा विद्यार्थ्यांना लष्करपूर्व शारीरिक व मानसिक प्रशिक्षण देऊन तयार करतात.
• चीन : माध्यमिक शाळांमधील विद्यार्थ्यांना एकता, सहनशीलता आणि निष्ठा निर्माण करण्याच्या उद्देशाने सक्तीची लष्करी प्रशिक्षण शिबिरे घेतली जातात.

ही उदाहरणे दर्शवितात की शिक्षणातील लष्करी प्रशिक्षण त्याच्या सामाजिक, मानसिक आणि राष्ट्रीय फायद्यांसाठी संस्कृतींमध्ये मोठ्या प्रमाणात स्वीकारले जाते.

शालेय स्तरावर लष्करी प्रशिक्षणाची उद्दिष्टे

शाळांमध्ये लष्करी प्रशिक्षण सुरू करण्याच्या प्राथमिक उद्दीष्टांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

शिस्त विकास - संरचित सवयी निर्माण करणे आणि नियमांचा आदर करणे.

शारीरिक आणि मानसिक तंदुरुस्ती - सामर्थ्य, सहनशक्ती आणि भावनिक लवचिकता निर्माण करणे.

नेतृत्व कौशल्य - निर्णय क्षमता, उत्तरदायित्व आणि पुढाकारास प्रोत्साहित करणे.

टीमवर्क आणि सहकार्य - परस्पर विश्वास आणि सामूहिक समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित करणे.

देशभक्ती आणि नागरी भावना - देशाप्रती निष्ठा आणि जबाबदारी प्रेरणादायी आहे.

आपत्कालीन तयारी - नैसर्गिक आपत्ती किंवा नागरी अशांतता यासारख्या संकटांना सामोरे जाण्यासाठी विद्यार्थ्यांना कौशल्याने सुसज्ज करणे.

शाळांमध्ये लष्करी प्रशिक्षणाचे फायदे

1. शिस्त आणि आत्मनियंत्रण

लष्करी प्रशिक्षणाचा सर्वात स्पष्ट फायदा म्हणजे शिस्त. विद्यार्थी वक्तशीरपणा, नीटनेटकेपणा, वेळेचे व्यवस्थापन आणि सूचनांचे पालन करण्याची क्षमता शिकतात. अशा जगात जिथे सोशल मीडिया आणि तंत्रज्ञानापासून विचलित होण्याचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात आहे, लष्करी प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना लक्ष केंद्रित करण्यास आणि आत्म-नियंत्रण विकसित करण्यास मदत करू शकते.

2. शारीरिक तंदुरुस्ती आणि निरोगी जीवनशैली

मार्चिंग, अडथळा अभ्यासक्रम आणि सहनशक्ती सराव यासारखे प्रशिक्षण क्रियाकलाप शारीरिक आरोग्यास प्रोत्साहन देतात. फिटनेस रूटीनचा लवकर अवलंब केल्याने लठ्ठपणा आणि जीवनशैलीच्या आजारांचा धोका कमी होतो, तसेच शैक्षणिक कामांसाठी ऊर्जा आणि एकाग्रता देखील वाढते.

3. नेतृत्व आणि जबाबदारी

लष्करी प्रशिक्षणामुळे पथकांचे नेतृत्व करण्याची, उपक्रमांची आखणी करण्याची आणि परिणामांची जबाबदारी घेण्याची संधी मिळते. हे अनुभव विद्यार्थ्यांना निर्णय क्षमता आणि समस्या सोडविण्यामध्ये आत्मविश्वास वाढविण्यास मदत करतात, जे गुण कोणत्याही व्यवसायात मौल्यवान आहेत.

4. टीमवर्क आणि सहकार्य

लष्करी सरावासाठी अचूक समन्वय आणि परस्पर अवलंबित्व आवश्यक असते. विद्यार्थी एकमेकांवर विश्वास ठेवायला शिकतात आणि समान ध्येयाकडे काम करतात, जे सामाजिक सलोखा वाढवते आणि त्यांना सहयोगी कामाच्या वातावरणासाठी तयार करते.

5. मानसिक शक्ती आणि लवचिकता

जीवन आव्हानांनी भरलेले आहे आणि लष्करी प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना दबावाखाली शांत कसे रहावे, तणाव व्यवस्थापित कसे करावे आणि अडथळे असूनही चिकाटी कशी ठेवावी हे शिकवते. या मानसिक कणखरतेचा त्यांना परीक्षा, करिअर आणि वैयक्तिक आयुष्यात फायदा होतो.

६. देशभक्ती आणि नागरी कर्तव्य

लष्करी प्रशिक्षणामुळे आपल्या देशाविषयी आपलेपणाची आणि अभिमानाची भावना निर्माण होते. विद्यार्थ्यांमध्ये सशस्त्र दलांबद्दल आदर निर्माण होतो आणि त्यांना मिळालेल्या स्वातंत्र्याबद्दल सखोल कौतुक होते, ज्यामुळे त्यांना समाजात सकारात्मक योगदान देण्याची प्रेरणा मिळते.

7. करिअर जागरूकता आणि संधी

लष्करी संस्कृतीच्या प्रदर्शनामुळे विद्यार्थ्यांना संरक्षण सेवा, कायदा अंमलबजावणी, आपत्ती व्यवस्थापन आणि संबंधित क्षेत्रातील करिअरचा विचार करण्यास मदत होते. नागरी व्यवसाय निवडला तरी या प्रशिक्षणामुळे सॉफ्ट स्किल्स विकसित होऊन रोजगारक्षमता वाढते.

आंतरराष्ट्रीय दृष्टीकोन

अनेक देशांनी शाळांमध्ये लष्करी प्रशिक्षणाचे महत्त्व ओळखले आहे:

•  तरुणांना सक्तीच्या लष्करी सेवेसाठी तयार करण्यासाठी सिंगापूर शारीरिक प्रशिक्षणासह राष्ट्रीय शिक्षण कार्यक्रमांचे एकत्रीकरण करते.
• रशियामध्ये कॅडेट शाळा आहेत जिथे विद्यार्थी नियमित शिक्षणाबरोबरच लष्करी पद्धतीचे शिक्षण घेतात.
• युनायटेड किंग्डम सैन्य-थीम क्रियाकलापांद्वारे नेतृत्व आणि नागरिकत्व शिकविण्यासाठी संयुक्त कॅडेट फोर्स (सीसीएफ) कार्यक्रम प्रदान करते.

ही उदाहरणे अधोरेखित करतात की लष्करी प्रशिक्षण आक्रमकतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी नाही तर शिस्तबद्ध, सक्षम आणि सामाजिकदृष्ट्या जबाबदार नागरिकांना घडविण्यासाठी आहे.

टीका आणि प्रतिवाद

शाळांमध्ये लष्करी प्रशिक्षणाचे बरेच समर्थक आहेत, परंतु टीकाकार काही चिंता उपस्थित करतात:

शिक्षणाचे लष्करीकरण - काहींना भीती वाटते की यामुळे हिंसेच्या किंवा हुकूमशाहीच्या संस्कृतीला प्रोत्साहन मिळू शकते.
प्रतिवाद: जेव्हा योग्य प्रकारे डिझाइन केले जाते, तेव्हा शालेय लष्करी प्रशिक्षण युद्धाऐवजी शिस्त, सेवा आणि सामुदायिक सहभागावर जोर देते.

शैक्षणिक विचलन - समीक्षकांचा असा युक्तिवाद आहे की यामुळे शैक्षणिक अभ्यासापासून वेळ जाऊ शकतो.
प्रतिवाद : प्रशिक्षण हे अतिरिक्त अभ्यासक्रम म्हणून निश्चित केले जाऊ शकते किंवा शारीरिक शिक्षणात समाकलित केले जाऊ शकते, शैक्षणिक ते बदलण्याऐवजी त्यांना पूरक ठरू शकते.

शारीरिक आणि मानसिक ताण - तरुण विद्यार्थ्यांसाठी तीव्र प्रशिक्षण खूप आवश्यक असू शकते.
प्रतिवाद: कार्यक्रम वय-योग्य असू शकतात, जड शारीरिक तणावाऐवजी हलके सराव, टीमवर्क व्यायाम आणि नेतृत्व कौशल्यांवर लक्ष केंद्रित करतात.

संसाधनांची कमतरता - असे कार्यक्रम राबविण्यासाठी उपकरणे, प्रशिक्षक आणि सुविधांसाठी निधीची आवश्यकता असते.
प्रतिवाद: सरकारे लहान पायलट प्रोग्रामसह प्रारंभ करू शकतात आणि एनसीसीसारख्या विद्यमान संरक्षण संस्थांशी भागीदारीचा फायदा घेत हळूहळू विस्तार करू शकतात.

शाळांसाठी अंमलबजावणी धोरणे

लष्करी प्रशिक्षण प्रभावी आणि स्वीकारार्ह करण्यासाठी, शाळा खालील धोरणांचा अवलंब करू शकतात:

• ऐच्छिक सहभाग : विद्यार्थ्यांना आवडीनुसार ऑप्ट-इन करण्याची मुभा द्या.
• पात्र प्रशिक्षक: संरक्षण किंवा एनसीसी पार्श्वभूमीच्या प्रशिक्षित व्यावसायिकांचा समावेश करा.
• संतुलित अभ्यासक्रम: शैक्षणिक आणि अतिरिक्त अभ्यासक्रमांसह लष्करी प्रशिक्षणाची सांगड घालणे.
• सामुदायिक सेवा प्रकल्प: आपत्ती निवारण किंवा पर्यावरण मोहिमा यासारख्या सामाजिक कार्याशी प्रशिक्षणाची सांगड घालणे.
• पालक जागृती: कार्यक्रमाची उद्दिष्टे आणि फायद्यांबद्दल पालकांना शिक्षित करा.

केस स्टडीज

• एनसीसी इन इंडिया: एनसीसीचे अनेक माजी विद्यार्थी नॉन-मिलिटरी करिअर करत असतानाही त्यांचा आत्मविश्वास, शिस्त आणि नेतृत्व कौशल्यांना आकार देण्याचे श्रेय या कार्यक्रमाला देतात.

यूएसएमधील जेआरओटीसी: अभ्यासानुसार असे दिसून आले आहे की जेआरओटीसी प्रोग्राममधील विद्यार्थ्यांमध्ये उच्च पदवी दर आणि चांगले नागरी सहभाग असतो.

निष्कर्ष

संरक्षण सेवेच्या तयारीपेक्षा शालेय स्तरावरील लष्करी प्रशिक्षण कितीतरी पटीने जास्त असते; ही देशाच्या मानवी भांडवलातील गुंतवणूक आहे. त्यातून शिस्तबद्ध, तंदुरुस्त, लवचिक आणि देशभक्त नागरिक तयार होतात जे शांततेच्या काळात आणि आणीबाणीच्या काळात समाजासाठी अर्थपूर्ण योगदान देऊ शकतात.

झपाट्याने बदलणाऱ्या जगात, जिथे नैसर्गिक आपत्ती, सामाजिक अशांतता आणि राष्ट्रीय सुरक्षेचे धोके यांसारखी आव्हाने अनपेक्षितपणे उद्भवू शकतात, मूलभूत लष्करी प्रशिक्षणाने सुसज्ज लोकसंख्या असणे ही एक मोठी राष्ट्रीय संपत्ती असू शकते.

सुनियोजित, वय-योग्य आणि मूल्य-केंद्रित लष्करी प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवून, शाळा शारीरिकदृष्ट्या मजबूत, मानसिकदृष्ट्या लवचिक, सामाजिकदृष्ट्या जबाबदार आणि त्यांच्या राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी खोलवर वचनबद्ध अशी पिढी तयार करण्यात मदत करू शकतात.